Advertisement
تحریر ؛  ڈاکٹر اظہار احمد گلزار

مزاحمتی شاعری اوس ادب نوں آکھیا جاندا اے جیہڑا کسے ظلم تے جبر دے خلاف احتجاج بن کے قلم دی نوک راہیں ساڈے دل تے دماغ نوں جھنجھوڑدا تے ساڈی رُوح وچ ہلچل پیدا کردا اے۔ جیس ویلے زندگی نوں قید کرن یا پابند کرن والیاں طاقتاں ساڈے آل دوآلے اپنا گھیرا تنگ کر لیندیاں نیں فیر ایہناں قوتاں دے خلاف مزاحمت ساڈا فطری حق بن دا اے کیوں جے حقی تے سچی گل ایہ ہے جد تیک کوئی فرد تے معاشرہ ظلم تے جبر دے خلاف حق دی آواز بلند کردا رہندا اے۔ اوہو ای زندہ تے ہمیش رہندا اے کیوں جے ایہ احتجاج تے ناپسندیدگی ای گرمی تے محبت دی گواہی اے۔ جیہڑا ادب ظلم تے جبر دے اگے ہک ڈاہ کے نہیں کھلوندا۔ اوہنوں کسے صورت وی زندہ ادب نہیں آکھیا جا سکدا۔ ایسے واسطے ادب وچ مزاحمت تے احتجاج دی تاریخ وی اونی ای پرانی ایں جنی جبر تے ظلم دی اے۔ کیوں جے ادب نوں زندگی توں کدی وی وکھرا نہیں کیتا جا سکدا۔ ایس کر کے پئی ادب دا ہر شعر تے ہر جملہ زندگی دی کسے نہ کسے صورت وچ ترجمانی کردا اے۔
ادب تے زندگی دا بہت پُرانا سمبندھ  اے۔ ایہدی وجہ ایہ ہے کہ ادب تے زندگی دے مسئلے اِک دوسرے نال جڑے ہوئے نیں۔ ایس لئی ادب نوں زندگی توں وکھرا نہیں کیتا جا سکدا۔ایہ بڑی بدقسمتی دی گل اے پئی ساڈے دیس دے 60سالہ زندگی دا وڈا حصہ مارشل لائی نظام دے سائے وچ گزریا۔ ایس لئی ایس طویل ترین جبر دی حالت نے اِک ایسے اسلوب نوں جنم دِتا جیہدے وچ احتجاج دا نعرہ بلند ہویا تے ایس نعرے نے مزاحمتی تحریک نوں جنم دے کے مزاحمتی ادب دا رستہ کھولیا۔
اُردو وچ ترقی پسند تحریک دے آگو ساحر لدھیانوی، فیض احمد فیض، حبیب جالب، احمد ندیم قاسمی، احمد فراز اجیہے شاعر نیں جہناں مزاحمتی ادب دی نینہ رکھی تے اجیہے شعر آکھے جیہڑے لوکائی دے دل دی دھڑکن بن گئے۔ جے اسیں پنجابی ادب ول نظر مارئیے تے پنجابی ادب دا دامن وی مزاحمتی ادب توں خالی نہیں نظر آئوندا۔ ایہدے وچ وی وڈے وڈے سرکڈھویں شاعر نظر آئوندے نیں جنہاں مزاحمتی تحریک نوں خُونِ جگر دے کے اگے ودھایا تے اپنی رَت نال ایہدی آبیاری کیتی۔ایہناں وچ مان جوگ ناں درشن سنگھ آوارہ دا اے جیہنے اپنے سماج دے خلاف کھُلم کھُلا مزاحمت کر کے اجیہا ادب پیش کیتا جیہنے آون والے شاعراں دے دلاں تے ڈونگھا اثر پایا۔ جیہدیاں جھلکیاں سانوں شرف الدین شرف، شریف کُنجاہی، احمد راہی، قیوم نظر، کرم امرتسری تے ہور شاعراں دے کلام وچ نظر آئوندیاں نیں۔ مزاحمتی تحریک دے حوالے نال جدوں اسیں اجوکے دور دے اِک اگھڑویں شاعر نور محمد نور کپور تھلوی دے کلام اُتے اِک جھات پائونے آں تے سانوں تھاں تھاں تے ساڈیاں سیاسی، سماجی، معاشی، معاشرتی تے مذہبی  جھوٹیاں رسماں، رواجاں تے رِیتاں دے خلاف اِک احتجاجی نعرہ گونجدا سنائی دیندا اے۔ حقی گل ایہ ہے پئی نور  محمّد نورکپور تھلوی نے اپنے آل دوالے ہون والے اوہناں ساریاں کوجھاں، بھیڑاں تے بُرائیاں دا تنقیدی نظر نال جدوں جائزہ لیا تے اوہ ایہ آکھن تے مجبور ہو گیا۔
وطن مرے وچ پَر کھوہ سُٹے واعظ نے آزادی دے
اِک بدلے انداز دے اندر اجے غلامی جاری اے
اوہ ترقی پسند نظریے نال جڑے ہوئے کھُلیاں اکھاں تے جاگدا دماغ رکھن والے اجیہے شاعر سن جیہڑے اپنے دور دے سیاسی تے سماجی ماحول تے معاشرے وچ پائے جاون والے کوجھاں تے برائیاں اُتے بڑے درد تے کرب نال شعر آکھدے رہے جیہدے نال اوہناں دے ڈونگھے طبقاتی شعور دا پتہ چلدا اے۔
اوہ لوکائی نوں مایوسی تے قنوطی دے ہنیریاں وچوں کڈھ کے اجیہی روشن دُنیا وچ ویکھنا چاہوندے نیں جتھے ہر پاسے خوشیاں تے خوشحالی دا راج ہووے۔ کوئی کسے دا حق نہ دبائے۔  کوئی کسے دا لہو نہ پیوے۔ ایویں کوئی ماڑے نوں چنگے کماں تے ٹوکا ٹوکی نہ کرے۔ اوہنوں آزادی نال جیون تے ساہ لین دیوے۔ آکھدے نیں:
وطن مرے وچ چار چفیرے مایوسی دے ڈیرے
مردہ دل پھر زندہ ہوون ایسا نغمہ چھُو
 ہر کم اُتے ٹوکا ٹاکی، پابندی ہر حرکت تے
ریت رواجاں رسماں رل کے مت لوکاں دی ماری اے
اوہ آزادی دی نعمت نوں کائنات دی سب توں وڈی خوشی آکھدے نیں۔ ایہ آزادی کسے خطے یاں علاقے دی وی ہو سکدی اے تے جسماں تے ذہناں دی وی۔ اوہ وطن دی آزادی دے نال نال ذہناں دی آزادی دے وی چاہیوان نیں جتھے کمزور تے ماڑا اپنی مرضی نال زندگی گزار سکے۔ اوہدے اُتے کوئی جبرتے کوئی دھو دھکا نہ ہووے۔
آزادی دی نعمت مینوں ہر شے نالوں پیاری اے
ہر مجبوری کولوں مینوں اصلوں ای بیزاری اے
شاعر سماج دے عام طبقیاں نالوں حساس ہوندا اے۔ اوہ جو کُجھ ویکھدا، محسوس کردا تے سوچدا اے تے فیر اپنے چار چفیرے کھلری ہوئی دُنیا وچوں اپنے اپنے مشاہدے تے ڈونگھی بصیرت نال جیہڑے نتیجے کڈھدا اے ‘اوہنوں بڑی ایمانداری نال اوہ اپنے پڑھن والیاں دے سامنے پیش کر دیندا اے تے تدوں ای اوہ اُچا شاعر اکھوان دا حقدار بن دا اے۔ نور کپور تھلوی اِک ندھڑک تے بے باک شاعر اے جیہدا کم سچائی دا پرچار کرنا، امن، اخوت، بھائی چارے دا سندیسہ گھر گھر اپڑانا ای اوہدا مشن اے۔ اوہ کسے نال ویر کرودھ نہ رکھدے نیں تے نہ اجہیاں خصلتاں رکھن والے نُوں صاف نظر نال ویہندے نیں۔ لکھدے نیں:
اسیں نمانے اللہ جانے‘ امن زمین تے چاہندے آں
حق دا ہوکا کم اساڈا، نال کسے دے ویر نہیں
بولوں پکے، قولوں سچے ، گل اُتوں مر جائیے
انکھ دی تکڑی بہہ کے کیہڑا سنگ اساڈے تلے
نور محمّد نور کپور تھلوی اِک اجیہے سوجھوان تے شاعر سن جیہناں نے پنجابی ادب دے کلاسیکی شاعراں دے نال نال فقہ ، حدیث، تاریخ تے دُنیا دے ہر ادب نُوں رج کے پڑھیا۔ اوہناں نے کسے وی مکتبہ فکر دی پیروی نہیں کیتی سگوں اوہناں اِک وکھرے دبستان دی نینہ رکھی۔
          ’’کُلیاتِ نور‘‘ دے شاعر ولوں مڈھلے اکھراں راہیں اوہ آپ لکھدے نیں۔
 ’’بنیادی طور تے میں اِک ترقی پسند، قوم پرست تے جمہوری مزاج رکھن والا بندہ واں۔ تہاڈے سامنے میں اپنے آپ نوں اصل روپ وچ لیا رہیا واں۔ میری ذات دے کئی رنگ نیں تے میری سوچ کسے ازم دی اَجارہ داری نہیں۔‘‘ 
اوہ زندگی دے ہر پہلو تے ڈونگھی نظر رکھدے نیں۔ نور کپور تھلوی دی شاعری اپنی وکھری دُنیا رکھدی اے۔ اوہ اپنی قوم دے غفلت دی گوڑھی نیندر سُتے لوکاں نُوں حرکت تے عمل دا سنیہا سدھے ساہنویں اکھراں راہیں دے کے اوہدا حوصلہ ودھاندے نیں۔
ہے کس دا خُونی جبڑا جیہنے سب لوکاں نُوں چبیا اے
 اوہ ظالم کون ہے جس نے سبھاں دا حق دبیا اے
اوہ اپنے قلمکار ساتھیاں نُوں سچ لکھن تے سچ دی آواز بلند کرن لئی اُبھاردے نیں۔ کیوں جے قلم وِچ اجیہی طاقت تے زور اے جیہڑا تلوار وچ وی نہیں۔ اوہ شاعراں نوں سچائی دا ہوکا دیون لئی پکار پکار کے سدّا دئی جا رہے نیں بھاویں کسے تے اثر ہووے بھاویں نہ ہووے۔ اوہ اپنا قلمی جہاد کری جاندے نیں۔
 اگر مظلوم بندے نال تہانوں کُجھ رفاقت اے
 لکھو اُس تے تہاڈی قلم دے وچ طاقت اے

Advertisement
Advertisement

Advertisement

Advertisement
Advertisement