ادبی تنقید تعریف ، اہمیت، اصول، قسماں ہور روایت

تنقید نی تعریف:

تنقید عربی زبان نے لفظ ”نقد” توں نکلیا اے جس نے لغوی معنیٰ ”کھرے اور کھوٹے نی پہچان“ نے ہین۔ انگریزی بچ تنقید کی Criticism آکھنے ہین۔ اصطلاحی معنی بچ تنقید اس تجزیاتی عمل نا ناں اے جس نے تحت کسے فن پارے نی تشریح و توضیح نے نال نال اس نی قدر و قیمت متعین کیتی جانی اے۔ عام لفظاں بچ دسیا جائے تہ جدوں کوئی فن پارہ وجود بچ اچنھا اے ہور قارئین تکر پہجنا اے ہور لوک اس فن پارے کی پسند تہ نا پسند کرنے ہین۔ جیہڑا علم اساں کی اس پسند ہور نا پسند نے بارے جانکاری دینا اے اسکی اَس کی تنقید آکھنے ہین۔

اس اگر کسے غزل، نظم، افسانہ، ڈراما، ناول یا کسے وی ادبی تخلیق نا مطالعہ کرنے تھیں بعد اس نی خوبیاں ہور خامیاں بکھ بکھ خانے بچ بنڈنے نے نال نال اس صنف نے تخلیق کار نے مقام نا تعین کراں تہ اس عمل کی ادبی تنقید آکھی سکنے ہاں۔ تنقید نگار کسے فن پارے نی خوبیاں ہور خامیاں نا پتہ لانے واسطے ہر ممکن کوشش کرنا اے اوہ اس کی ہر زاویے نال پرکھنا اے ہور اس نیاں تمام باریکیاں جاننے نی کوشش کرنا اے۔ اس تھیں علاوہ تنقید نگار اس ماحول ہور عہد نا جائیزہ وی ہننا اے جس ماحول ہور عہد بچ اوہ فن پارہ وجود بچ آیا سی۔ ماحول تہ عہد نے نال نال تخلیق کار نی زندگی نے بارے بچ جانکاری لینا دی اس نے واسطے ضرور ہونا اے۔

تنقید نی اہمیت :

ہن اگر دکھیا جائے کہ تنقید کیوں ضروری اے ہور ادب بچ اس کی کے اہمیت اے۔ بہت ساریاں لوکاں تنقید کی اک بری چیز وی آکھیا اے۔ انہاں نا آکھنا اے کہ تنقید ادب نی ترقی تہ عروج کی روکنی اے۔ اے خواہ مخواہ فن کار ہور قاری نے بشکار رکاوٹ بنی جانی اے۔ فلابیر ہوراں تنقید کی ادب نے جسم نا کوڑھ آکھیا اے۔ نینی سن ہوراں اس کی ادب نے گیسوؤں نی جوں آکھیا اے۔ چے خوف ہور تنقید کی اس مکھی نال تشبیہ دینے ہین جیہڑی کھوڑے کی ہل چلانے تھی روکنی اے۔ ایہہ ساریاں گلّاں اس تنقید نے بارے ہین جیہڑی فنکاراں نی ذاتی زندگی اُپر کیچڑ اچھالنی اے ورنہ اصلیت تہ ایہہ اے کہ تنقید ادب واسطے بہوں ضروری اے۔ تنقید کی مالی نال تشبیہ دتی جانی اے، جسطراں اک مالی باغ نی دیکھ بھال کرنا اے ہور گھاس پھوس کی کڈّی پھلّاں ہور بُوٹیاں نی گوڈی وغیرہ کرنا اے جس نی وجہ نال باغ ہرا بھرا ہور خوبصورت نظر اچھنا اے، اسے طراں تنقید ادب نی دیکھ بھال کرنی اے ہور ادب کی بہتر تھی بہترین بننے بچ مدد کرنی اے۔

ادبی تنقید نے اصول:

ادب کی پرکھنے واسطے کجھ اصول و ضوابط مقرر کیتے گئے ہین۔ تنقید نگار اپنی اپنی نظر سنگ کسے تخلیق کی دیکھنے تہ پرکھنے ہین لیکن دو اصول ایہجے ہین جنہاں کی کوئی وی تنقید نگار نظر انداز نی کری سکنا۔ انہاں بچ پہلا اصول ایہہ اے کہ دیکھیا جائے اس ادب پارے بچ جو کجھ لکھیا گیا یا جیہڑا تجربہ پیش کیتا گیا اے اس نی کیا اہمیت اے۔ ہور دوّا اصول ایہہ ہونا اے کہ اس نی پشیکش نا انداز کس طراں نا ا ہے۔ ایہہ دو اصول اوہ ہین جنہاں کی ہر کوئی تسلیم کرنے ور مجبور اے۔ انہاں تھیں علاوہ مختلف گروہاں بکھ بکھ اصول مقرر کیتے ہین مثلاً کوئی گروہ ایہہ دیکھنا اے کہ فن پارے بچ حسن کاری کیہڑے درجے نی اے۔ کوئی ایہہ دیکھنا اے کہ فن کار نی شخصیت اس نے فن بچ کس حد تک نظر اچھنی اے۔ مطلب ایہہ کہ مختلف دبستاناں نے بکھ بکھ اصول مقرر کیتے ہین۔ مثلاً نقاداں نا اک گروه ایہہ دیکھنا اے کہ کسے فن پارے نا مطالعہ کرنے تھی بعد انسان نے دل ور کیا اثرات پیدا ہونے ہین، اسکی تاثراتی دبستان آکھیا جانا اے۔ اک گروہ ایہہ دیکھنا اے کہ اس فن بچ مزدوراں ہور کساناں نی حمایت کیتی گئی اے یا نیہہ، اسکی مارکسی یا ترقی پسند تنقید نا دبستان آ کھیا جانا اے۔ اسے طراں نفسیاتی تنقید نگاراں نا گروہ فن پارے نا نفسیات نی روشنی بچ تجزیہ کری فنکار نے ذہن تک پہجنے نی کوشش کرنا اے۔ اس طراں ہور وی مختلف دبستان ادبی تنقید نے میدان بچ قائم ہین جنہاں بچ جمالیاتی تنقید نا دبستان، اسلوبیاتی تنقید نا دبستان ہور سائنٹی فک تنقید نا دبستان وغیرہ۔

تنقید نیاں قسمان :

بنیادی طور ور تنقید نیاں دو قسماں ہونیاں ہین۔

نظریاتی تنقید:

اس تنقید بچ کسے نظریے، فلسفے ہور فکر کی پیش کیتا جانا اے۔ یعنی نظریانی نقاد فن پارے بچ کسے نہ کسے فلسفے یا نظریے کی لوڑنے نی کوشش کرنا اے۔

عملی تنقید :

اُس تنقید کی آکھنے ہین جس بچ علمِ بیان نی روشنی بچ اسطراں نے قانون بنائے جانے ہین جس نی وجہ نال شعرا حضرات بہترین شعر لکھی سکن۔

ادبی تنقید نی روایت یا آغاز و ارتقا :

جدوں کوئی فن پارہ وجود بچ اچھنا اسے اس نی تخلیق نے نال ہی تنقید وی وجود بچ آئی جانی اے۔ کیّاں کہ تنقیدی شعور تھی بغیر نہ ہی کوئی شعری تخلیق جنم لئی سکنی اے ہور نہ نٹری فن پارہ۔ ایہہ تنقیدی شعور ہی اے جس کی وجہ نال کوئی فنکار اپنی تخلیق کی سنواری تہ نکھاری تکمیل تکر پہنچانا اے۔ اس توں بعد اوہ منزل سامنے اچھنی اے جدوں فن نی خوبیاں ہور خامیاں نی طرف اشارہ کیتا جانا اے۔

دنیا نے تقریباً ہر ادب بچ تنقیدی اشارے پہلے پہل شاعری بچ نظر اچھنے ہین ہور شاعراں ہی سب تھیں پہلاں اس گل پر غور کیتا کہ شاعری کیا اے ہور اس بچ کیہڑیاں کیہڑیاں خوبیان ہونیاں چاہنیاں ہین۔ مثلاً شیکسپیئر نی رائے اے کہ اپنے آس پاس دیکھنے ، تخیل نی مدد سنگ اس دنیا بچ رنگ پۂرنے ہور اس نی ہو بہو تصویر اتارنے نا ناں ہی شاعری اے۔ کہ اسے طراں حسان بن ثابت کی نظر بچ اچھا شعر اوہ اے کہ جدوں پڑھیا جائے تہ لوک آکھن سچ آکھیا اے۔ اسے طراں عرفی نی رائے بچ اوہ شعر اچھا کہلانے نا مستحق اے جیہڑا لفظ نے نال نال معنوی اعتبار نال وی چنگا ہوئے۔ اردو نے شاعراں لفظاں نے انتخاب ہور تشبیہ استعاریاں اُپر زور دتا۔ اس توں علاوہ تنقید نے ابتدائی نقوش شعرائے اردو نے تذکراں بچ لینے ہین۔ 1857 توں بعد ہندوستان بچ انگریزی حکومت قائم ہونے نی وجہ نال تنقید اُپر مغربی اثرات وی بڑے پیمانے اُپر لبنے ہین۔

اردو ادب بچ باقاعدہ طور اُپر تنقید نی پہلی کتاب نا مشرف مولانا الطاف حسین حالی ہوراں نی “مقدمہ شعر شاعری“ کی حاصل اے۔ انہاں تھی بعد محمد حسین آزاد، شبلی، امداد امام اثر، احتشام حسین، آل احمد سرور ، کلیم الدین احمید ، شمس الرحمٰن فارماقی ہوراں تنقیدی سرمائے سنگ اردو ادب کی مالا مال کیتا اے۔ پہاڑی ادب بچ تنقیدی مواد نا فقدان اے البتہ اَس ایہہ گل آکھی سکنے ہاں کہ پہاڑی تنقیدی ادب نی باقاعدہ شروعات 1978 بچ کلچرل اکیڈی بچ پہاڑی شعبہ کھلنے تھیں بعد ہی ہوئی۔ اس وقت تھیں لئی اس وقت تکر ہلکا پھلکا تنقیدی ادب پہاڑی زبان و ادب نے سرمایے بچ جمع ہویا اے ہو اج کجھ اک پہاڑی قلم کار دویاں صنفاں نے نال نال پہاڑی تنقید کی وی فروغ دے رہے ہین جنہاں بچ کجھ اک ناں قابل ذکر ہین۔ میاں کریم اللہ قریشی ، راجہ ندر بونیاری، نثار راہی کے-ڈی-مینی ، ڈاکٹر عبد الحق نعیمی وغیرہ۔

از قلم:

ڈاکٹر ساجد منیر شعبۂ گوجری پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری جموں وکشمیر