Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
غزل عربی زبان نا لفظ اے جیہڑا ”غزالہ“ تو نکلیا اے۔ جس نے معنیٰ ہرن کے بچے نے ہین۔ غزل نے لغوی معنیٰ کالسریاں نال گلّان کرنا، کالسریاں نیاں گلّاں کرنا یا کالسریاں نے بارے بچ گلّاں کرنا اے۔ غزل شعری صنفاں بچ سب توں زیادہ مشہور تہ مقبول صنف سخن اے۔ غزل واسطے خاص اوران تہ بحراں مقرر ہونیاں ہین۔ غزل نے اجزائے ترکیبی بچ مطلع ، مقطع ، ردیف ، قافیہ ، حسن مطلع ، شاہ بیت وغیرہ شامل ہین۔
اصطلاحی شاعری بچ غزل توں مراد ایہجی نظم اے جس نا ہر اک شعر بکھ بکھ تہ مکمل مضمون نا حامل ہوؤے ہور اس بچ عشق و عاشقی نیاں گلاں بیان ہوون۔ اوہ عشق حقیقی یا مجازی وی ہوئی سکنا اے۔ موجودہ دور بچ غزل نے معنیٰ تہ مفہوم کی کافی وسعت تے بلندی دتی گئی اے۔ اج نی غزل بچ خالص عشق و عاشقی یا تصوف نے مضمون ہی شامل نیہہ ہونے بلکہ روز مرہ نی زندگی بچ پیش آن آے حالات و واقعات، حادثات ، تجربات ، سیاسی ، سماجی، معاشی ، اقتصادی تہ اخلاقی نظریات وغیرہ وی شامل کیتے جانے ہین۔ جنہاں اُپر رمز و کنائے، استعارے تے تلمیحات نے نال نال مختلف لفظی ہور معنوی صنعتاں نال اظہار کیتا جانا اے۔
غزل نی زبان صاف، ستھری، سادہ ہور شیریں ہونی اے ہور اس بچ ایہجی کیفیت ہونی اے جیہڑی پڑھنے ہور سننے آلے نے دل کی متاثر کرنی اے۔ غزل نے اشعار نی تعداد نے بارے بچ گل کیتی جائے تہ غزل بچ کم تھی کم پنج شعر ہونے ہیں ہور زیادہ تھی زیادہ اشعار نی تعداد بچ اختلاف پایا جانا اے۔ لیکن اشعار ہمیشہ طاق تعداد بچ ہونے ہین۔ مثلاً تیراں ، پندراں یا ستاراں وغیرہ۔ غزل نے سب توں چنگے شعر کی ”بیت الغزل“ یا ”شاہ بیت“ ” آکھنے ہین اس تھیں علاوہ اگر کوئی غزل کسے اک موضوع نے تحت لکھی جائے اس کی ”غزل مسلسل“ آکھنے ہین۔
ہن اگر اَس پہاڑی غزل نی روایت کے بارے گل کراں تے اے گل باندے اچھنی اے کہ عرصہ دراز توں اس صنف بچ طبع آزمائی کیتی گئی اے۔ غزل نے کلاسیکی شاعراں اس صنف بچ تقسیم ہند توں پہلاں ہی لکھنا شروع کیتا سی۔ میاں محمد بخش، سائیں قادر بخش، برکت شاہ، زمان چن، پیر حیدر شاہ، سائیں ففر دین جیسے بے شمار شاعر گزرے ہین جنہاں اس خطے یا بیرون خطے بچ رہ کے پہاڑی زبان تہ کلچر ہور پہاڑی تہذیب تہ ثقافت کی اِتھوں نی خوبصورتی، نیلے تہ پیلے جنگل، برفاں نال ڈھکے نے اُچّے پنجال غرض کہ اس خطے نی ہر اک خوبصورت چیز کی اپنی شاعری بچ پیش کیتا اے جیہڑی قارئین کی متاثر کرنی اے۔ پہاڑی کلاسیکی شاعری نا المیہ ایہہ اے کہ ملک بچ جنگ و جدال، تقسیم ملک ہور بعد نیاں ترے جنگاں نی وجہ نال نہ صرف مواد ختم ہویا بلکہ بے شمار شاعر شہادت تے ہجرت کر گئے۔ ایہی وجہ ہے کہ اس دور نی شاعری نیاں چند مثالاں ہی دستیاب ہونیاں ہین۔
پہاڑی شاعری بچ جدید غزل نا دور 1978 توں بعد شروع ہویا۔ کلچرل اکیڈمی بچ شعبۂ گوجری تے شعبۂ پہاڑی نی شمولیت 1978 بچ ہوئی تے اگست 1978 بچ پہلا پہاڑی سالانہ ادبی جریدہ ”استا ادب“ شائع ہویا جس نے جنرل سکریزی میاں کریم اللہ قریشی بنے۔ اس رسالے نے وجہ نال غزل ، نظم ، افسانے ہور کہانیاں نا دور شروع ہویا۔ اس پہلے رسالے بچ جنہاں پہاڑی شعرا تے ادبا اہم رول ادا کیتا تے اپنا تخلیقی ادب اس بچ چھاپیا ، انہاں بچ حسام الدین بیتاب، میاں کریم اللہ قریشی، شیخ آزاد احمد آزاد زینت فردوس ، راجہ نظر بونیادی ہور کے-ڈی-مینی وغیرہ نے ناں بہوں مشہور ہین۔
1979 بچ پہاڑی زبان نا مشہور شیرازہ (سہ ماہی، دو ماہی ، شش مامی) پہاڑی شائع ہویا جس پہاڑی زبان نے لکھاریاں کی مزید ترقی بخشی۔ استا ادب تہ شیرازہ پہاڑی نے رسالیاں بچ اُس دور نیاں جیہڑیاں غزلاں شائع ہوئیاں انہاں بچوں کجھ اشعار ملاحظہ کرو:
| نظر ہوتی پھتر تے دل جان پھتر ہویا اج نی دنیا نا انسان پھتر ہویا |
| سبق دسیاں خود عشق دا خواہ مخواہ بدنام میں عشق بھی او ، حسن بھی او، نت کراں اعلان میں |
| عشق بن کے نت روالے عاشقاں کو زار زار حسن بن کے پھر ہنسائے اس گلوں حیران میں |
| جھوٹے یار نی یاری کہہ دسیے ڈاڈی عشق بیماری کہہ دسیے گل یار نی سوکھی دسنی سی لگی سٹھ قراری کہہ دسیے |
1980ء توں بعد ”استا ادب“ تہ ”شیرازہ پہاڑی“ توں علاوہ کئی پہاڑی شاعراں انفرادی طور اُپر اپنے شعری مجموعے شائع کیتے جنہاں بچ غزلاں نی کافی اچھی تعداد لبنی اے۔ انہاں شعری مجموعیاں نی ایک طویل فہرست اے مثلاً میاں کریم اللہ قریشی نے ترے(3) شعری مجموعے پِیٖنگ (Ping)، ڈنڈ کراں میں سجناں سُتیاں کو ، چٹیاں دنداں دی پریت، ”ڈوہنگے پہت“ از محمد شفیع صابر، ”چاننن“ از ڈاکٹر فاروق انوار مرزا، ”گندل“ از محمد عظیم خان ، ”چٹکاراں“ از سید امتیاز نسیم ہاشمی، ”اگ نے پہامڑ“ از پرویز مانوس، ”کچا کوٹھا“ تہ ”کوسے اتھروں“ از محمد اقبال خان ، ”گچھیاں رمزاں“ از مجروح ملنگامی ، ”رنگ رتاں گلزار“ تہ ”باغ بہاراں“ از ڈاکٹر صابر مرزا ، ”شیشے نیاں کندھاں“ تہ ”اگ المبے“ از شیخ آزاد احمد آزاد، ”ڈہلدے اتھروں“ از شکور احمد شاد ، ”خاب سولّے“ از شہباز راجوری وغیرہ بہوں مشہور ہین۔ انہاں شعری مجموعیاں بچ کم و بیش 2500 غزلاں غزاں شامل ہین۔ انہاں تھیں علاوہ وی اک خاصی بڑی تعداد موجود اے جیہڑی پوری آب وتاب نال پہاڑی غزل کی اج اکمیں صدی وچ فروغ دے رہی اے جس کی دیکھی اس آکھ سکنے ہاں کہ پہاڑی غزل نا مستقبل بہوں چنگا نظر اچھنا اے۔
| تحریر | ڈاکٹر ساجد منیر ، شعبہ گوجری پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری جموں وکشمیر ای میل: mlksajid10@gmail.com |