پہاڑی گیت تہ جمویت 

Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس

پہاڑی گیتوں میں جمویّت /  پہاڑی گیت تہ جمویت 

مفکرین ادب نے ادب تہ سماج نے حوالے نال آکھیا اے کہ ”ادب زندگی نی ترجمانی کرنا اے“۔ کسے نا آکھنا اے کہ اوہ نہ صرف ترجمانی کرنا اے بلکہ زندگی نی تنقید وی کرنا اے تہ زندگی نی تفسیر نا وی فریضہ انجام دینا اے۔ کوئی وی ادب زندگی نے بغیر زندہ نہیں رہ سکنا بلکہ زندگی ادب نا سرچشمہ اے۔ اج نا جیہڑا موضوع رکھیا گیا اے ”زباناں تہ جمویّت“ اس نا مفہوم ایوو اے  کہ جموں وچ جتنی وی زباناں تہ بولیاں موجود ہین انہاں وچ مقامی یا علاقائی تہذیب تہ ثقافت ہور اتھوں نے مقاماں نا کس قدر تخلیقی عمل دخل اے۔اے صرف اج اَس ہی اس نا مطالعہ نیہہ کرنے بلکہ اک زمانے توں اردو ادب نے وچ مقامی تہ علاقائی تہذیب اُپر لکھیا جا چکیا تے خاص طور اُپر بین الاقوامی سطح پر مابعد جدید نے گونا گو نویں تصورات وِچ اک تصور علاقائی تہ مقامی اثر و رسوخ اور کلچر و تہذیب یا ثقافت نا وی اے۔  ادب وچ اس عنصر کی تکیا جانا اے کہ اس شہر یا علاقے وچ ادب یا شاعر سانساں لینا اے، اس علاقے نی بو باس اُس نے ادب وچ موجود اے کہ نیہہ یا محض دویاں ادب نے نظریے ہی کی اپنی سوچ ُاپر تہری ٹُرنا رہنا اے۔ اس واسطے اس مقامیت نی موجودگی نے پیش نظر میں اپنے مقالے نا عنوان ”پہاڑی گیتاں وچ جمویّت“ یا علاقیت رکھیا اے۔ پہاڑی نیاں دویاں صنفاں وچ وی مقامیت لبنی اے پر گیتاں وچ ذرا واضح پیرائے وچ مقامیت یا جمویت نا اظہار ہونا اے۔ غزلاں وچ زیادہ ابہام ، رمزیت تہ اشارے ہونے ہین گیتا وچ ذرا کھلے لفظاں وچ مقامی تہذیب تہ ثقافت ہونی اے۔ ما بعد جدید تھیوری وچ بڑی اہم ترجیح ثقافتی مطالعہ اے تہ مابعد جدید نا پس منظر خاص ثقافتی صورتحال دراصل کسے وی سماج وچ موجود تہذیبی یا ثقافتی یا تمدنی قدراں، اُس سماج نے لوکاں نے گوناں گوں پہلواں نا حامل ہونیاں ہین۔ مثال نے طور اُپر اوہ قوم کس طراں سوچنی اے، اس نے رویے کے ہین،  کیا کھانی اے، کیا لانی اے، کیا پسند کرنی اے۔ اوہ قوم یا سماج جتھا بسنا اے اس مقام نا موسم تہ ماحول کس طراں نا اے؟ اس سماج نے و کیا مندا اے کیا چنگا اے، مطلب ایہہ کہ انہاں نے اقداری نظام نی نوعیت کیا اے، اُس سماج نے لوکاں نا ذہن تہ مزاج کسراں نا اے؟ انہاں ساریاں سوالاں کی جاننے واسطے اُس قوم یا سماج نی کلچرل تاریخ نے ورقیاں اُپر نظر جانی ضروری اے۔ انہاں نی فن تعمیر نے حوالے نال کیا خصوصیت اے مثلاً عمارتاں،  باغاں، تصویراں نا کس طرح نا ذوق اے۔ انہاں سارے سوالاں نی واقفیت واسطے اُس علاقے نے ادب نا مقامی مطالعہ کرنا ضروری ہوئی جانا اے۔ اس مطالعہ وچ اُس قوم نا ادب ہور اس نا خاصا کے اے؟ اُس ادب نا مزاج کیا اے، اس مطالعہ وچ اس عنصر نا وی خیال رکھیا جانا اے کہ ایہہ سماج ماضی پرست اے یا حال یا مستقبل پرست۔ دراصل تہذیب نا مطالعہ درحقیقت بین العلومی مطالعہ اے۔ شاید ایو سبب اے کہ ما بعد جدید تھیوری وی ثقافت یا تہذیب نے مطالعے کی اہم سمجھنی اے، اس مطالعہ کی اَج نے عنوان نے مطابق ”زباناں تہ جمویّت“ نال منسوب کیتا گیا اے۔ گوپی چند نارنگ اپنی کتاب ”اردو غزل اور ہندوستانی ذہن و تہذیب“ وچ رقم طراز ہین: 

” شعر و ادب میں آفاقیت اور مقامیت کی کشمکش بہت پرانی ہے۔ ادب کو متشکل کرنے میں بعض  آفاقی اصول ضرور کاریگر رہتے ہیں لیکن ادب کی تخصیص مقامی اصولوں سے ہی طے پاتی ہے۔ ہر زبان کے ادب کی جان اس کی شعریات ہے جو قائم ہوتی ہے ملکوں اور قوموں کے ذہن و مزاج اور ان کی تاریخ و تہذیب سے، جن کے سانچے میں ادب ڈھلتا ہے۔ مثال کے طور پر جرمنی ادب وہ نہیں ہے جو روسی ادب ہے اور روسی ادب وہ نہیں جو فرانسیسی یا برطانوی ادب ہے۔ اس طرح عربی ادب بھی وہ نہیں جو ایرانی ادب ہے۔ غرض یہ کہ سنسکرت، چینی، جاپانی یا ویتیا نامی ادب ہو یا ہسپانوی یا لاطینی، امریکی ہر ادب کی اپنی شناخت اور انفرادیت ہے۔ بعض آفاقی رویے اور رجحانات ضرور کارگر رہتے ہیں تاہم ادب پہچانا جاتا ہے اپنی تہذیبی نقش گری اور خاص اپنی لسانی اور شعریاتی تشکیل سے۔ غرض یہ کہ جس طرح فرانسیسی ادب کی تحسین و تفہیم کے لیے بنیادی پیمانہ فرانسیسی تہذیب و شعریات ہو سکتا ہے اسی طرح ہندوستانی ادب کی تحسین و تفہیم کے لیے بھی ہماری اپنی شعریات و تہذیب کا پیمانہ شرط ہے۔ تاہم یہ بات بھی صحیح ہے کہ ہندوستان ایک وسیع اور بوقلموں کا ملک ہے جس میں متعدد زبانیں اور متعدد لسانی و ادبی کلچر اور شعریاتی سلسلے ہیں جو باہم دگر مربوط بھی ہیں اور مختلف بھی۔“

(اردو غزل اور ہندوستانی ذہن و تہذیب ص: 19)

خطہ جموں وِچ وی کئی زباناں بولیاں جانیاں ہین تہ قریب قریب ساریاں زباناں وچ اتھو نے سارے کلچراں وچ تھوڑے تھوڑے فرق نال مشترکہ تہذیب تہ ثقافت لبنی اے۔ انہاں زباناں وچوں اک زبان پہاڑی وی، اسنیاں ساریاں سنفاں وچ مقامی ثقافت یا جمویت نی عکاسی ہونی اے۔ جیہڑے پہاڑی گیت ہین انہاں وچ پہاڑی لوک گیت وی موجود ہین تہ ادبی گیت وی۔ پہاڑی زبان نے لوک گیتاں وچ سپاہیہ، ٹہول، کنجڑی، کنگی، ڈوریا، پنچھی، تتری ، مہندی، کُکّو، قینچی ، چینگن تہ چرخہ وغیرہ شامل ہین۔ ایہہ صدیاں تھی سینہ بہ سینہ اساں تک آ رے ہین۔ پہاڑی زبان وچ ادبی گیت وی موجودہین۔  انہاں گیتاں وچ خطہ جموں نے بکھرے بکھرے مقام ، سماج نے رسم و رواج ٹہوکاں، سریاں نا ساگ، لیتریاں تہ کھان پان تہ شادی بیاہ وغیرہ نیاں مقامی تہذیب تہ ثقافت نی عکاسی خوب طریقے نال ہونی اے۔

خطہ جموں نے پہاڑی گیت کاراں وچ رشید قمر، ڈاکٹر صابر مرزا، شہباز رجوروی ، خوشدیو مینی،  شیخ آزاد احمد آزاد ، ڈاکٹر مرزا فاروق انوار،  نثار راہی،  ڈاکٹر جہانگیر دانش ، شیخ ظہور، پرویز ملک، پرویز مانوس،  امتیاز نسیم ہاشمی،  تنویر اقبال، ملک خورشید کرمانی، ایڈوکیٹ بشارت حسین خان، گلشرن سنگھ گلشن، ڈاکٹر عارف اقبال ملک، بلراج بخشی، ملک ذاکر خاکی،  شام لال شرما، ماسٹر عبدالغنی پھلنی،  ملک شفیق،  عارف اقبال عارف،  محمد شریف پونچھی، ماسٹر منیر منہاس، سید الطاف حسین بیتاب، ڈاکٹر نرمل ونود، نذیر حسین انس،  جنت حسین سلیم، سمینہ سحر مرزا،  اچھوپال سنگھ ، فتح محمد عباسی، صدیق احمد صدیقی، باب نور محمد نور، شریف حسین شوق، شیخ مقصودہ اختر شاہین، حاجی نظیر حسین بھٹی، محمد یونس ربانی، محمد اقبال حیات، ماسٹر محمد بشیر خاکی، ذاکر شبنم لون ، حاجی علی شیر بشر، محمود ریاض، محمد امین ظفر، محمد شریف مٹرہوٹی، عبدالکریم رحمتی، نذیر بیزار اور موہن سنگھ مستانہ وغیرہ خاص طور اُپر قابل ذکر ہین۔

1: خطہ جموں نے بعض مقامات کی ادبی گیتاں نا حصہ بنایا گیا اے:

صابر مرزا:

کُڑئیے درابے نیے، کپئے شرابہ نئے تُگی کُۂٹی کُۂٹی سینے لاواں  نالے سدھراں مکاواں  گندلے گلابے نئے

2: خطہ جموں ناں موسم تکیو:  تۂند تے ٹۂوکاں نی بہاراں محسوس کرو، اتھوں نی کندالاں تہ چۂولے نی عکاسی:

رشید قمر:

ٹُر پیاں تۂنداں باگاں موڑی لیاں سامناں  نکے نکے اؤس تلے نیل کدوں آوناں  سَتھرے نی مہک بہکاں ٹۂارے تُگی ڈیٖکنے  چن تُگی ڈیٖکنا ایہہ تارے تُگی ڈیٖکنے بنّاں تیرے  نیّاں جھیاں لکڑاں  سُچیاں اکھیں بچ تۂوں چڑنا  کالکھ گوری بانہہ ہر ڈہلنی  پلکاں روں پٹیا کجلا ترنا   کچے مِٹیے نے چلۂے تے کنداں رہ گئے  تیرے کوٹھے ور کھلرے خیال رہ گئے  چوڑ چُپ چُپ یاداں نی پھرولی بابلا  ساہڑی ٹوریاں دعاواں سنگ ڈولی بابلا

3: کۂا، لیتری تے کٹاریاں نی عکاسی :

خوش دیو مینی: 

رونق لیتری، رچنے کا کۂاڑیاں نی  نیہہ پۂلنی رات کھلاڑیاں نی  خوش باش ہے سی جند جان لوکو  جتھے لبنی سی ماہڑی ماں لوکو

4: ٹۂوکاں، بہکاں تہ باولیاں تہ ناڑے نی عکاسی تکیو:

خوش دیو مینی: 

آ برہیا نی موج منائیے  ٹۂوکاں،  بہکاں ٹھنڈیاں لائیے  بنگاں چھن چھنکاٹے   دل بچ حباں حرص لازوال  ناڑے اُپر رونق لائیے  آ برہیا نی موج منائیے

کۂراں نے اندر کالسریاں کس طراں اپنا لون تیل کرنے واسطے چرخے پھیرنیاں سن، اس پہاڑی جموں خطے نے کلچر کی شیخ آزاد ہوراں نے سچ موہنے انداز وچ اپنے گیتاں نی زینت بنائی تے ادبی جوت جگائی:

رب کرے جے جذبہ آوے اوہ ہر کوئی گیٖت تہ گاوے اوہ  جیہڑا چرخہ ڈاہ ڈاہ گانی ساں جِند اپنی کۂول کۂمانی ساں

ٹۂوکاں وچ جئی تے جس طراں اپنی اپنی نکیاں محفلاں سجانے نا پہاڑی کلچر اے،  اس نت نت بہاراں نت نت یاداں کی شیخ آزاد ہوراں نے اپنے گیتاں وچ رچائی تے انہاں گیتاں وچ ادبی شان پیدا کرنے نی کوشش کیتی اے۔ اس کی ذرا محسوس کیتا جائے:

ٹھنڈاں کۂٹائی آئی بہار  نہ کر اتنا سوچ وچار  سوہنے ہوئی گے سب تیار  ٹۂوکاں جاساں گے  ٹۂوکاں جاساں گے  اتھے کنۂیاں کنۂیاں چھاواں  بۂساں رل مل نال پۂراواں  پۂریاں کۂاہ میں کپّی چاواں  نالے ہوسی گا ٹھنڈا یار  ٹۂوکاں جاساں گے  گچھیاں چُنی چھنجی پۂرساں فر کنڈھور نی سبزی چنساں  گائیاں منجھیاں کۂا وی تۂرساں  نالے ہوسن قول قرار  ٹۂوکاں جاساں گے  کَن کُولیاں چُن چُن کھاساں  نالے رَل مِل موج مناساں  ڈنگی اپنی اپنی ڈاہساں  گُچھ پکسن بے شمار  ٹۂوکاں جاساں گے  توں آ ماہڑیا دلدارا  تکّاں نوری چم نظارا ہووے رنج وی دور سارا  جتھے پینی مست پھوار  ٹۂوکاں جاساں گے  (شیخ آزاد احمد آزاد)

بکھری بکھری تہذیباں نال میل ملاپ وی اس جموں خطہ نا اختصاص ہے۔ ذرا اے پائی چارگی نا احساس ملاحظہ کریو:

ہین ہندو، مسلم ، سکھ پۂرا  توں شک اس بچ نہ آن ذرا  ہتھ پکڑ لیو بیماراں نے  اس لبنے بچ پہاڑاں نے  (شیخ آزاد احمد آزاد)

ساون نا موسم خطہ جموں خاص طور اُپر خطہ پیر پنچال بج مُچ سوہنا ہونا اے، جس نے وچ مالاں اُپر تۂنداں اپنی چادر نال تانی لانیاں ہین۔ فاروق انوار مرزا ہوراں نے اک گیت نا اک بند دیکھیو: 

تۂند پئی ماہلیاں، پھوار تیری ساونا  گزریاں رُتّاں مڑ فر کدوں آونا  ٹریاں نی یاداں اج خود کی شگار کے  لنگ گیا کوئی ہائے دوروں آلہ مار کے

جموں نے خطے وچ کاگ ، بلی اُپر بینا تہ اڈنا اک خاص تصور اے۔ کاگ آنی تے اگر مڈیر اپر بولنا یا کھبے سجے بولنا اس نے خاص مثبت تہ منفی معنیٰ تصور کیتے جانے ہین۔ کاگ بولنا مہمان نی  آمد نی علامت سمجھیا جانا اے۔ تہ اگر دوئی طرفوں لیو جائے تہ سیانیاں یا جوگیاں تہ صوفیاں کولو اس نے بارے وچ فال پچھے جانین۔ نثار راہی ہوراں نے اس جموں تہ پہاڑی خطے نا خاص تصور اپنے اک گیت نے بند وچ اس طراں پیش کرنے نی کامیاب کوشش کیتی اے، اس گیت وچ علاقائی تصور نی عکاسی وی ہوئی گئی تہ ادبی چاشنی وی متاثر کرنی اے: 

بڑے کاگ اُڈ اُڈ آون  جانے کیہڑی گل سناون  جوگی کولوں فال کھڈاون  ککڑ اپنی باری لاون  دلا نیاں نہ تو بسار، اکھیاں کھول ذرا  فر آئی مڑی بہار، اکھیاں کھول ذرا  (نثار راہی)

جموں خاص تہ اکھنور، سندر بنی، نوشہرہ، راجوری ، کالا کوٹ تہ ادھم پور وغیرہ جتھے ذرا گرم موسم ہونا اے بلکہ کچھ عنصر پونچھ توڑی، جموں نے کلچر نال کھانا پینا تہ لوک کسراں  مستیاں وچ جیون جینے ہین، انہاں نے طور طریقے کسراں نے ہین۔ اگر انہاں سارے رنگاں کی محسوس کری تے جے کوئی لطف اندوز ہونا چاہنا تہ پرویز ملک نے گیت اس حوالے نال بڑے اہم ہین۔  اک گیت نے دو چند بند ملاحظہ کریو کہ کس طراں پیکر تراشی تے لفظاں نال مصوری کیتی گئی اے: 

پھلیاں سرسوں تے پکنیاں امیاں  بولنیاں کوئلاں تے اڈنیاں کمیاں  پینگا باغاں نے بچ لاون  کڑیاں لمبے لارے کھاون  منڈ بنجلی مست بجاون  سوہنیے ہوائے نی ماہڑے دیش نیے کسراں منانے نی اوہ عیداں تہ دیوالیاں  مگی وی سنائی جا بجھن قوالیاں  رونق لگنی شام سویر  میلے لگنے چار چوفیر  آ جا بۂلی نہ کر دیر  سوہنیے ہوائے نی ماہڑے دیش نیے عرس پۂنڈاریاں نا، رنگ وی کمال نا کوئی جنوب نا تہ کوئی شمال نا  اکو جند تہ اکو جان  سارے ہندو مسلمان  پڑھنے گیتا تہ قران  سوہنیے ہوائے نی ماہڑے دیش نیے (پرویز ملک)

خطہ جموں تہ بالخصوص خطہ پیر پنچال وچ لوکاں نے من پسند کھانے کئے کئے ہین یا انہاں نا معاشرتی نظام کس طراں نا اے، پرویز ملک نے گیت نے اس بند وچ ملاحظہ کریو: 

چوٹی بچ مدہانی کی کھڑکاسی کون  کۂر آیا مزماناں چھاہ پلاسی کون  مک نی روٹی نال تندور نے لاسی کون  کھیتاں بچ ہُن سریاں چنے جاسی کون  نہ اوہ بنگاں شنگاں نے چھنکار رہے  نہ اوہ پریم پریتاں نہ دلدار رہے  (پرویز ملک)

اس جموں خطے وچ کاشتکاری نے طریقے دے انہاں نے لوازمات توں علاوہ جیہڑے اس علاقے وچ کھیل کھیڈے جانے ہین انہاں نی عکاسی راشد عباسی نے گیتاں وچوں ملاحظہ کرو:

دراٹی،  کۂواڑی تہ کھیتی تہ پیلاں  اوہ ہل، جونٹ، ڈوگے نہ داند ہور فصلاں  اوہ کُھمّاں، اوہ مولے، اوہ ٹانڈے تہ کھیلاں  اوہ ٹہاکے، اوہ کۂاہ، نالے ڈنگر وی پُۂلّے  گراں وچ تہ ہُن کچی ٹۂاری وی کوئی نیہہ اوہ لالے نی کھٹ، اوہ پساری وی کوئی نیہہ  اوہ اِٹّی اوہ ڈنڈا، اوہ واری وی کوئی نیہہ  اساں باہر لبنے آں،  اندر وی پُۂلّے  (راشد عباسی)

گلشرن سنگھ گلشن ہوراں اپنی تۂرتی پونچھ تے اتھو نے مقدس مقاماں نا ذکر اپنے اک گیت وچ کیتا اے، نالے اس علاقے نے جزوی رہن سہن نال ادبی رسماں نی وی عکاسی کیتی اے۔ انہاں نے گیت نے دو بند ملاحظہ کرو:

ماہڑے پونچھ نی تۂرتی بے نظیر آکھاں  جنت نی حور آکھاں رانجے نی ہیر آکھاں  تیرے قدماں بچ ہے دریا پربت نے بازو تیرے  ٹۂوکاں بچ مال چرنے تلیاں بچ لائی ڈیرے  تیرے چشمے نا پانی نِچّھا مکھیر آکھاں  جنت نی حور آکھاں ، رانجھے نی ہیر آکھاں  سائیں میرا اُچّی جائی،  دشنا میاں اکھاڑہ  گلشن دعاواں منگنا، بیہڑا بسا رہے تواہڑا  ڈیرا ننگالی سچا، پیراں نا پیر آکھاں  جنت نی حور آکھاں ، رانجھے نی ہیر آکھاں  (گلشرن سنگھ گلشن)

وجے گپتا اوران نے وی خطہ پیر پنچال وچ پائے جانے آالے گُچھیاں کنڈیاں کی اپنے گیت نہ حصہ بنایا اے:

چن گچھیاں چۂولی پۂرنی  کنڈیاں نی پرواہ نیہہ کرنی  مل بنڈ کدے لڑکے کھاواں  کسرے اوہ میں دن پۂلاواں  (وجے گپتا)

بلراج بخشی ہوراں نے جتھے اردو وچ اپنا ناں بنایا اے تے اس نے نال نال انہاں پہاڑی وچ وی گیت  لکھے ہین۔ انہاں کی وی اپنے وطناں نی یاد ستانی اے۔ اپنے وطناں کی یاد کرنے ہین،  انہاں نے گیت نا اک بند تکیو:

اُچّے پہاڑاں بچ سوہنیاں نی ٹۂوکاں  نوری چھم نے پانیاں نی کوکاں  جتھے سکھے نے پتر وی سارے  اتھے جائی کرساں روسے مناواے  میں پونچھ میر پور جاساں (بلراج بخشی)

مکنی گل اے کہ پہاڑی زبان نے گیتاں وچ اگر مقامی یا علاقائی ثقافت تکی جائے تے پہاڑی گیتاں وچ مقامیت یا جمویت نا اک رنگا رنگ ذخیرہ موجود اے لیکن ایہہ وی حقیقت اے کہ معدود چند گیت کاراں کی مستشنٰی کری دے اگر دیکھیا جائے تہ اندازہ ہونا اے کہ اوہ گیت ادبی طور پر اتنے معیاری نی ہین۔ لیکن جیہڑے گیت کار معیاری ہین انہاں نے گیتاں وچ تخلیقی پیرائے وچ مقامی ثقافت،  تہذیب تہ کلچر اپنے پاسے ضرور متوجہ کرنا اے۔ ادب نا ایہہ اوہ عنصر اے کہ جیہڑا کسے وی ادب کی مقامی تہذیب ، ثقافت تہ کلچر نی وجہ نال آفاقیت نے دائرے وچ کسے حد تک شامل کری لینا اے۔

تحریر

ڈاکٹر محمد آصف ملک، استاذ، شعبۂ اردو بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری