Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
لوک بار دراصل اک اِیہجا ادبی تہ تاریخی بیانیہ ہونا اے جس بچ کسے قوم، طبقے یا فرد اپر ہون آلے مظالم نی داستان بیان کیتی جانی اے۔ ایہہ بیانیہ عوامی روایت، شاعری، گیتاں، کہانیاں یا زبانی روایت نی صورت بچ نسل در نسل منتقل ہونا اے ہور کسے وی معاشرتی یا تاریخی ناانصافی نے خلاف عوامی جذبات نی عکاسی کرنا اے۔ اس نا بنیادی مقصد ظلم تہ جبر نے خلاف آواز بلند کرنا، اجتماعی شعور کی بیدار کرنا ہور مظلوماں نی جدوجہد ک اک زندہ روایت نے طور ور برقرار رکھنا ہونا اے۔
عام طور ور، لوک وار کسے خاص تاریخی واقعے، سماجی ناانصافی، استحصالی نظام یا جبر تہ ستم نے خلاف عوامی احتجاج نے طور ور ابھرنا اے۔ ایہہ مظلوم طبقے نی آواز بنی دے ظلم تہ ستم نے خلاف مزاحمت نا ذریعہ بننا اے۔ اس بچ ظالم ہور مظلوم نے بشکار کشمکش کی نہ صرف باندے کیتا جانا اے بلکہ ظلم نے خلاف بغاوت نے جذبات کی وی ابھاریا جانا اے۔ اکثر اوقات ایہہ بیانیہ کسے حقیقی واقعے اپر مبنی ہونا اے، جس کی عوامی جذبات ہور تجربات نے امتزاج نال مزید مؤثر بنایا جانا اے۔
لوک بار بچ جذباتی شدت، درد انگیزی ہور سچائی نی قوت باندے ہونی اے، جہڑی سننے ہور پڑھنے والیاں نے دلاں کی جھنجھوڑنی اے۔ اِیو وجہ اے کہ بکھ بکھ خِطیاں ہور ثقافتاں بچ لوک بار نی اک بکھری حیثیت رہی اے۔ ایہہ نہ صرف تاریخی واقعات کی محفوظ رکھنے نا ذریعہ اے بلکہ اس تھیں سبق حاصل کرن ہور مستقبل بچ بہتر سماجی ڈھانچے نی تشکیل وسطے وی مدد فراہم ہونی اے۔
عوامی ادب بچ لوک بار نی اہمیت اس وسطے وی زیادہ اے کہ ایہہ کسے اک فرد یا طبقے نی کہانی نہیہ ہونی، بلکہ ایہہ اجتماعی تجربات، محرومیاں ہور مزاحمت نا آئینہ دار ہونی اے۔ ایہہ بیانیہ عوام نے جذبات کی زبان دینا اے ہور عوام نی جدوجہد کی دوام بخشنا اے۔ لوک بار نی تخلیق صرف ماضی نی داستان گوئی تک محدود نہیہ بلکہ ایہہ آج وی معاشرتی ناانصافیاں ہور جبر نے خلاف اک مؤثر ذریعہ بن سکنا اے۔ جس ویلے کسے قوم اپر ظلم ہونا ،یا جس ویلے کسے طبقے نے حقوق پامال کیتے جانے دے اس ویلے لوک بار نی صورت بچ اس مظلومیت کی اک اجئی آواز ملی جانی جہڑی صدیاں توڑی گونجنی رہنی ۔
خطہ پیر پنچال، جیہڑا قدرتی حسن تہ ثقافتی رنگا رنگی نے حوالے نال اپنی مثال آپ اے، بدقسمتی نال تاریخی طور ور کئی جبر تہ استحصال نے واقعے نا گواہ وی رہیا اے۔ بکھ بکھ دور بچ اتھے نے باسیاں کی ناحق ماریا گیا، انہاں نے حق چھنے گئے تہ انہاں کی طاقتور لوکاں نی سازشاں نا شکار بنایا گیا۔ ایہہ ظلم کدے سامراجی قوتاں نی طرفوں ہویا، کدے مقامی حکمراناں نے ہتھوں، تہ کدے فرقہ وارانہ تعصب نی شکل وچ نظر آیا۔
شمس الدین خان پونچھی:
شمس الدین خان پونچھی نا ناں خطۂ پیر پنچال نے انہاں بڑے لوکاں بچ آشنا اے جیہڑے اپنے لوکاں نے حقاں وسطے آواز بلند کرنے رے۔ ایہہ اک بہادر تہ نڈر شخصیت سن، جہڑے ہر وقت عوام نی بھلائی وسطے کوشاں رہنے سن۔ پر انہاں کی بڑی بے دردی نال شہید کر دتا گیا، تہ انہاں نی قربانی خطے نی تاریخ بچ ہمیشہ یاد رکھی جاسی۔
شمس الدین، ملدیال قوم نال تعلق رکھنا سی سی ہور پونچھ نا بسنیق سںی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ انہاں کی صوبہ دار مقرر کرن نا حکم دتا، پر شمس الدین نے راجے نی سرداری منن تھیں انکار کر دتا۔ اس نی انکار کرن تھیں مہاراجہ گلاب سنگھ نے ، مہاراجہ رنجیت سنگھ کی شکایت کر شوڑی کہ شمس الدین بغاوت کر رہیا اے۔ اس گل ور مہاراجہ کی غصہ آیا تہ گلاب سنگھ تہ زوراور سنگھ کی شمس الدین نا خاتمہ کرن وسطے لشکر بھیجن نا حکم دتا۔
شمس الدین تہ اس نا پہتریا راجولی خان بڑے نڈر تہ بہادر جوان سن۔ راجولی خان نے بہوں سارے قلعے فتح کیتے سن۔ جس ویلے دشمناں نے حملہ کیتا، تہ شمس الدین تہ راجولی خان نے ڈٹ کے مقابلہ کیتا تہ بہادری نال لڑے۔
انہاں نی موت بارے دو گلّاں مشہور ہین۔ اک گل ایہہ کہ جس ویلے شمس الدین نے اپنے دوست تاج خان نے کہر پناہ لئی، تہ اس نے کھانے بچ زہر دئی دے انہاں کی مار دتا۔ دوجی گل ایہہ کہ شمس الدین تہ راج ولی خان آخری وقت تک بہادری نال لڑنے رہے، پر جدوں ہاری دے پکڑے گئے، تہ انہاں نی زندہ کھال ادھیڑی دے انہاں کی شہید کیتا گیا۔
انہاں نی شہادت تھیں بعد انہاں ناا دھڑ پونچھ نے دگوار تیرواں علاقے بچ دفن کیتا گیا، تہ انہاں نا سر نوشہرہ راجوری نے پیر بڈیسر علاقے بچ دفن اے۔ انہاں نی قبر اپر لگی تختی مطابق، 23 اگست 1832 انہاں نی وفات نی تاریخ لکھی گئی اے۔ ایہہ تختی محمد امین پولس نے ناں نال لائی گئی، جیہڑی اج وی انہاں نے مقبرے اپر موجود اے۔ لوکاں شمس خان نی بہادری نی تعریف کجھ اس طراں کیتی اے۔
| سُنیاں ولے مہاراجے خفگی بُہتی ساری ائی چڑھیاں دیواں دُھنو پُہچ اوہ فوجاں دا ہمراہی رہڑدیال اوہ کانگڑیاں نہ لولو مچدی آئی شابا اوہ شمس خانا تیری ایہہ بڑی دانائی۔ حوالہ استا ادب جلد 39 ص 117 |
سردار سیف علی خان:
سردار سیف علی خان نی قربانی وی اسے سلسلے نی اک کڑی اے۔ ایہہ وی اک نڈر شخصیت نے مالک سن جہڑے ہمیشہ اپنے لوکاں نی بھلائی وسطے کوششاں رہہنے سن۔ پر طاقتور لوکاں نے انہاں کی اپنے راستے تھیں ہٹاؤن وسطے ظلم تہ ستم نا نشانہ بنایا۔ آج وی انہاں نی شہادت کی یاد کیتا جانا اے تہ انہاں نی قربانی کی خراج تحسین پیش کیتا جانا اے۔ لوک بار نی اک مثال:
سردار سیف علی خان نی لوک بار
| سیف علی ٹوپیاں نا سردار، ٹوپیا کو کنے کالے کاگ …… سیف علی مارا گیا سیف علی مارے جو گانہیہ سا،نِکے صاحب ناں نوکر آسا… سیف علی مارا گیا سیف علی پنڈی بجیا باجا، اگیں حنج تہ پچھے جنازہ !… سیف علی مارا گیا۔ سیف علی مرتاں منگنا اے لسی، ٹہونڈیں ماریا تُگی بچ کسی … سیف علی مارا گیا سیف علی مارے جو گا نہیہ سا ،نکے صاحب ناں نوکر آسا… سیف علی مارا گیا ہے حوالہ گوجری پہاڑی لوک گیت قومی لوک ورثہ اسلام اباد مصنف غلام حسین اظہر۔ |
سردار بہادر علی نی وار:
| چناں ماہڑا بہادر علی خانے دی کچری نی گلے وچ سیلی ٹُریا بہادر علی تہ لگی رئیی حویلی بہادر علی خانا نی کچری نے متھے وچ تارا آگے آگے لنگے بہادر علی پچھے سُدھن سارا ماہڑیئے چنگیئے چروٹے وچ ٹاساں لایا ڈیرا ساری پونچھ سدھنوتی روئی تہ لگا روئے دہرا چنوٹا ماہڑا ٹریا تہ رات پئی اے دانی کہڑی جگہ نا دانا لکھیا کیہڑی جگہ نا پانی حوالہ پہاڑی زبان و ادب دی تاریخ ص 154 |
ایہہ ظلم صرف چند افراد تک محدود نہیہ سی بلکہ خطے نی عوام اس جبر نا شکار رہئی۔ ہزاراں بے گناہ لوک مارے گئے، بستیاں اجڑی گئیاں تہ لوکاں کی اپنے کہر بار چھوڑن اپر مجبور کیتا گیا۔ معصوم عورتاں، بچیاں تہ بزرگاں کی وی معاف نہیہ کیتا گیا۔ کدے ایہہ ظلم سیاسی بنیاداں ور ہویا، کدے مذہبی تعصب نی وجہ نال، تہ کدے زمین تہ وسائل نے قبضے نی غرض نال۔
مکنی گل:
لوک بار صرف اک ادبی تہ تاریخی بیانیہ نہیہ بلکہ اک زندہ حقیقت اے جہڑا اساں کی یاد کرانا اے کہ ظلم نے خلاف آواز بلند کرنی بہوں ضروری اے۔ پیر پنچال نے لوک آج وی اپنی تاریخ کی یاد رکھنے تہ انہاں مظلوماں نی قربانیاں کی خراج پیش کرے ۔ انہاں داستاناں کی شاعری، گیتاں، کہانیاں تہ مقامی روایتاں نے ذریعے زندہ رکھیا گیا اے تاں جئے اسان نیاں آن والیاں نسلان وی انہاں قربانیاں تھیں واقف رہن۔
پیر پنجال نے باسی ہمیشہ ظلم نے خلاف ڈٹی دے کھڑے رے تہ انہاں نیاں قربانیاں رائیگاں نہیہ گئیاں۔ لوک بار نے ذریعے انہاں کہانیاں کی زندہ رکھنا تہ دنیا نے سامنے لانا اساں نا فرض اے انہاں مظلوماں نیاں داستاناں آساں کی ایہہ سکھانیاں کہ حق تہ سچائی نی راہ بچ مشکلاں ضرور آشنیاں ، پر آخرکار انصاف نی جیت ہونی اے۔