علم عروض تہ پہاڑی شاعری

Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس

جس طراں ہک عمارت تعمیر کرنے واسطے ہک بنیاد (Base) ہوندی ہے جس تے پہلاں ڈھانچہ بنائے گیندا ہے۔ فِر اِس ڈھانچے کو مختلف چیزاں نال مرمت کر کے ہک خوبصورت محل تیار کیتے گیندا ہے بالکل اسی طراں شاعری دی بھی ہک بنیاد یا ڈھانچہ ہوندا ہے جس تے شاعری دی خوبصورت تہ دل کش عمارت تعمیر ہوندی ہے۔ شاعری دی بنیاد یا ڈھانچہ جس تے شاعری دی خوبصورت عمارت تعمیر ہوندی ہے۔ فر جس طراں دا ڈھانچہ ہو یا اُسی طراں دی عمارت وی بن دی ہے۔

دراصل عروض ہک طئے شدہ فارمیٹ ہے جس بچ مختلف قسم دے کالم بنائے گئے دے ہین تہ اسی کالم دے مطابق حروف یا الفاظ چن چن کے لکھنے دا ناں شاعری ہے۔ ہک شاعر کو علم عروض سکھنا اتنا ہی ضروری ہے جتنا ہک شکاری واسطے بندوق چلینا۔ قاعدے دی گل ہے جے کسے علم و فن بچ پختہ ہونے واسطے یا کسے علم وفن دا ماہر بننے واسطے اُس علم وفن دی ابجد سکھنی پیندی ہے۔ جس طراں حافظ قرآن بنے واسطے پہلاں ہک سال نورانی قاعدہ پڑھنا ضروری ہے جس بچ مختلف حروف، مخرج، الفاظ، تلفظ وغیرہ سکھدا ہے اور اُسدے بعد اِسکو کسے بھی قشم دی مشکل پیش نیہہ ایندی تے اوہ صحیح معنی بچ قرآن پڑھ سکدا ہے ہور بیان کر سکدا ہے۔ اس طراں جد ہک شاعر کو عروض دا علم ہویا تہ تاں اوہ صحیح معنی بچ شعر آکھ سکسی ہور اپنے فن نال کسے کو متاثر کر سکسی۔ علم عروض اوہ جادو ہے جس نال لکھے گیا دا ہر لفظ، ہر شعر پڑھنے ، سننے بچ ہک انوکھا لطف دیندا ہے ہور مٹھاس پیدا کر دا ہے ہور اسدا اثر براہ راست دل تے ہوندا ہے۔

علم عروض اصل بچ فارسی تھیں عربی تہ فر اردو زبان بچ رائج ہویا۔ جدکہ پہاڑی زبان اُردو رسم الخط بچ لکھی گیندی ہے ہور کافی سارے الفاظ انہاں دواں زباناں بچ مشترک بھی ہین۔ اِس واسطے اُردو زبان بچ رائج بحراں بچو کافی ساریاں بحراں پہاڑی زبان بچ برتے جل سکدیاں ہین ہور برتے جل رہیاں ہین۔

ڈاکٹر عارف حسن خان صاحب ہوریں اپنی کتاب ”معراج العروض“ بچ 19، بحور دے، بشمول محقق 137 آہنگ جنہاں بچ بحر ہزج دے 26 آہنگ ، بحر رجز دے 10، بحر رمل دے 19، بحر کامل دے 5، بحر وافر دے 4، بحر متقارب دے 10، بحر متدارک دے 11، بحر مضارع دے 13، بحر محبتث دے 5، بحر منسرح دے 3، بحر مقتضب دے 6 ، بحر سریع دے 3، بحر خفیف دے 4، بحر قریب دے 4، بحر جدید دے 3، بحر مشاکل دے 2، بحر طویل دے 2 ، بحر مدید دے 3، بحر بسیط دے 4، آہنگ درج کیتے دے ہین۔ اِسدے علاوہ اُنہاں سُن اپنی تحقیق نال بحر متقارب دے مزید 288 آہنگ وی لکھے دے ہیںن۔

اُردو زبان دیاں تمام شاعراں سُن اِنہاں بحراں کو مد نظر رکھ کے اپنے اشعار ترتیب دِتے ہور اُردو ادب بچ مثال چھوڑ گئے۔ چند اشعار نمونے دے طور تے پیش خدمت ہیں ، جنہاں بچ پہلاں مفکر اسلام جناب ڈاکٹر علامہ اقبال دی لکھی دی مشہور دُعا دا ہک شعر پیش ہے۔ ایہہ دُعا بحر رمل دے ہک خوبصورت آہنگ بچ لکھے گئی دی ہے ملاحظہ فرماؤ۔

بحر : فاعِلاتن فَعِلاتن فَعِلاتن فِع٘لن

شعر:

لب پہ آتی ہے دُعا بن کے تمنا میری زندگی شمع کی صورت ہو خدایا میری (علامہ اقبال)

مرزا غالب دا ہک شعر :
بحر : فعولن فعولن فعولن فعولن

جہاں تیرا نقش قدم دیکھتے ہیں خیاباں خیاباں ارم دیکھتے ہیں (غالب)

ڈاکٹر عارف حسن خان دے دو شعر :
بحر: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

کبھی جب درد کے سر میں کوئی نغمہ سناتا ہے نہ جانے کیوں مجھے گزرا زمانہ یاد آتا ہے (عارف)

ایضاً:
بحر فِعلن فعولن فِعلن فعولن

رہتا ہے دل کو اکثر سکوں اب اب یاد تیری آئے نہ آئے (عارف)

اس شعر کو اَسیں آسانی نال چُوّاں حصیاں بچ تقسیم کر سکدے ہاں۔ مثال دے طور تے:

رہتا ہے دل کو اکثر سکوں اب اب یاد / تیری / آئے نہ آئے

اِسی طراں باقی سب شعر بھی پوری طراں کنی کنی حصیاں بچ تقسیم کر سکدے ہاں۔ اسدے برعکس ہن اگر اسیں اپنی پہاڑی زبان دی گل کراں تہ شیرازہ پہاڑی دی عمر 39 سال ہونے دے باوجود بھی اسدے چند گنے چنے شعرا کرام جنہاں بچ محترم و مکرم اُستاد جناب محمد عظیم خان صاحب ہوریں سرفہرست ہین، عروضی پابندی نال شعر لکھدے ہیں۔ باقی سب شعرا کرام سادھا شاعری لکھ رہئے ہین۔ ماہڑا مقصد اِتھے کسے دی نقطہ چینی یا تنقید نیہہ مگر ہک درد اپنی ماء بولی واسطے ہے جے اگر اسدے سارے شعراء کرام با ضابطہ طور عروض دا علم سیکھ کے معیاری تہ عروضی پابندی والے شعر لکھن تہ اسدی ماء بولی اُنہاں تے فخر کرے آہور شعری ادب دا یہہ کجھ بھی دور ہو گچھے آ۔

اَج تکر شیرازہ پہاڑی ہور شعراء حضرات دِیاں نچی کتاباں بچ چھپنے والیاں غزلاں تہ نظماں دی تعداد ہزاراں بچ ہے مگر تُسیں خود اندازہ لاؤ جے انہاں بچ عروضی پابندی نال کتنیاں غزلاں یا نظماں لکھے گئی دیاں ہین۔ ماہرے قلیل علم دے مطابق محترم محمد عظیم خان صاحب ہوراں دی کتاب ”گندل“ ہک واحد کتاب ہے جیہڑی پہاڑی زبان بچ عروضی پابندی نال لکھے گئی دی ہے۔ جسدا اعتراف محترم جناب محمد سرور ریحان ہوراں سُن ”گندل“ دے دیباچے بچ کیتا دا ہے ہور گندل پہاڑی زبان و ادب بچ اوہ درجہ رکھدی ہے جیہڑا اردو زبان و ادب بچ غالب دی کتاب دیوان غالب کو ملیادا ہے۔

ہُن اسیں اسی ”گندل“ دے حوالے نال چند اشعار نمونے دے طور دکھساں۔

بحر: فَعولن فَعولن فَعولن فَعولن

دِلے کو منع کر نزیکوں نزیکوں توں اپنا پہلا کر نزیکوں نزیکون (عظیم)

بحر: فع٘لن فَعولن فعولن فعولن

اوہ حُسن والے ازماش کردے ایہہ عشق والے برداش کردے (عظیم)

بحر: فِعلن فِعلن فِعلن فِعلن

پل پل آنی پل پل جانی دنیا بس ہتھ مل مل جانی (عظیم)

بحر: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

اُدھر ہے زندگی دا ہر قدم راہِ ترقی تے اِدھر ہک لوتھ ہے دل بچ جواں ہونے تھیں ڈردی ہے (مشکور شاد )

اس دے برعکس ہُن تُسیں کجھ سادھا اشعار دے بھی نمونے ملاحظہ فرماؤ۔ شعراء دے ناں مخفی ہین البتہ باقی حوالے مقالے دے آخر بچ درج ہین۔

سفر ہے اوہکھا راہ نیہہ دِسدا رہبر کوئی ملیا نیہہ کۂلی چھوڑ سنگ نہ چھوڑ ، کر ماہڑے نال گزارا تو دل لاکے بڑا پچھتا رہیاں میں خود غرضاں کو عرضاں تھما رہیاں میں اَج سُنیا ہے انہاں سُن وفا دا ناں مدتاں تھیں جنہاں نال وفا نبھا رہیا میں صلوٰة صبر نال توں کم کریاں ایہہ دنیا توہڑے پیراں پیندی ہی رہسی کریں فرق حرام ہور حلال دے بچ توں رحمت تہ برکت تھۂیندی ہی رہسی توہڑا مقصد ہے دُنیا تھیں دُکھاں کو دور کرنے دا غریباں ، بے کساں ہورے بے بساں دا یار ہو گچھ توں حسن جوانی تہ زندگانی دو دن دی کہانی کریں کیّاں گمان اِتھے آخر ایہہ دنیا ہے فانی لٹر مستی بچ رہیں تو ہمیشاں کیا کجھ نیک عمل کہ ایہہ رت ہے سُہانی آخر خود کہار بنی اُس ڈولی چائی جگ ہیسا جد پے گئی کالیاں زلفاں دی مڑ گل بچ پھائی جگ ہیسا کسے نال وفا جد کرنی ہے، فر کرنی ہے فر کرنی ہے بن بکرا یار قصائی دا جد ریٖت نبھائی جگ ہیسا

نمونے دے طور ایہہ کجھ اشعار پیش کیتے ہین۔انہاں تے اس طراں دیاں ہوراں اشعاراں تے تُسیں خود غور فرمائیو جے عروضی پابندی والے تہ انہاں سادھا اشعاراں بچ وزن ہور روانی دا کتنا فرق ہے۔ فِر تُساں کو خود سمجھ ایسی جے ماہرے آکھنے دا مقصد کے ہے؟ مُچ سارے کاغذ کالے کر کے اکیڈیمی والیاں دے سِر چاہڑ نے دے بجائے اگر تھوڑا ہی لکھاں مگر صحیح لکھاں تے اوہ بہتر ہوسی۔

تمام شعراء کرام کو ماہری ایہہ گزارش ہے جے علم عروض سکھ کے فر عروضی پابندی نال شعر لکھو، فر دِکھو جے شعر لکھنے ہور پڑھنے دامزہ کے ہے۔ میں مشکور ہاں جناب استاد محترم محمد عظیم خان صاحب ہوراں دا جہاں اس ناچیز کو علم عروض سکھالیا ہور وقتاً فوقتاً ماہڑی رہنمائی بھی فرمائی۔

آخر تے میں اپنے دو اشعار تُسدی عدالت بچ پیش کرساں جس تے تُسیں خود تبصرہ فرمائیو۔

بحر : فاعِلاتن فاعِلاتن فاعِلن / فاعلان

آج کلاں اُس یار دے نے کم عجیب دل ماہڑے کولا چھوڑے نے ڈم عجیب سرد موسم ، سرحداں دی تلخیاں دِکھ اَتیراں یار آئے غم عجیب (راقم)

حوالے:

• 1. کلیات اقبال ، ص: 31
• 2. دیوان غالب ، ص: 88
• 3. معراج العروض ، ص: 81
• 4. ایضاً ، ص: 119
• 5. گندل ، ص: 208
• 6. ایضاً ،ص: 191
• 7. ایضاً ، ص: 178
• 8. شیرازہ پہاڑی جلد 37 شمارہ 2015، ص: 96
• 9. ایضاً ۔۔۔جلد 36، شمارہ 2014، ص: 155
• 10. ایضاً ۔۔۔جلد 29، شمارہ 2007، ص: 146
• 11. ایضاً ۔۔۔جلد 34، شمارہ 2012، ص: 146
• 12. …..ص: 143
• 13. …….ص: 142
• 14. …….جلد 37 شمارہ 2015، ص: 58

از	محمد رفیق خان رفیق