Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
کسے وی قوم نی سیاسی، سماجی ہور ثقافتی ترقی بچ زبان اک کلیدی عنصر نی حیثیت رکھنی ہے۔ زبان محض اک ترسیلی وسیلہ نیہہ بلکہ قومی وحدت، تاریخی تسلسل ہور اجتماعی شعور نی علامت وی ہونی اے۔برصغیر ہند و پاک بچ ماہرین لسانیات نے مطابق تقریباً 1080 نیکیاں بڑیاں بولیاں بولی جانیاں ہین جنہاں بچوں سینکڑیاں بولیاں باضابطہ مکمل زبان نی شکل اختیار کری گئیاں ہین تہ انہاں زباناں بچ اک زبان ”پہاڑی“ وی اے جیہڑی تقسیم ہند تھیں پہلاں اک پچھڑی نی کمزور جئی بولی نے طور ور جینی سی۔ حالانکہ اس نیاں جڑاں زبان نی قدیم تاریخ بچ موجود رہیاں ہین تہ اس نا ذکر قدیم تاریخاں بچ جلی حرفاں نال آیا اے۔
ہندو تے بدھ مت نے تذکریاں بچ اس نی شناخت مشہور تاریخی مأخذ ”شاردہ“ نے حوالیاں نال ہونی ہے جیہڑا انہاں دوّاں مذہباں نا اک بڑا سکول رہیا اے تہ اس کی یونیورسٹی نا درجہ حاصل سا۔ ”شاردا پیٹھ“ ناں نی اس یونیورسٹی بچ جیہڑے مضمون پڑھائے جانے سن انہاں نا رسم الخط ہور میڈیم ”لپّی“ یعنی پہاڑی زبان سا۔ اس رسم الخط بچ ہزاراں کتاباں بکھ بکھ علوم و فنون اور مضموناں اُپر لکھی گئیاں سن۔ انہاں نے بارے تذکریاں بچ ذکر کیتا گیا ہے مگر انہاں لکھتاں نا کوئی نسخہ سوائے کجھاں کتبیاں نے موجود نیہہ۔ ایہہ تحریری نمونے ابتدائی زمانے نے ہتھاں مٹ گئے ہین مگر انہاں نے نقوش پتھراں تے سِلّاں اُپر اج وی لبّی جانے ہین۔ کچھ نمونے ٹیکسلا تے لاہور نے عجائب خانے بچ موجود ہین اس تھیں علاوہ سری نگر نے ایس پی ایس میوزیم بچ وی دو کتبے محفوظ ہین جنہوں نے بارے آکھیا جانا ہے کہ قدیم کشمیری زبان وی ایّو لِپّی زبان سی جیہڑی انمیں صدی نے آخر توڑی رائج رئی۔ جس لِپّی کی اسیں پہاڑی آکھنے ہاں اس کی لہندا تہ ٹاکری وی لکھیا گیا ہے جیہڑی دیو ناگری نال وی مشابہت رکھنی اے۔
آکھنے ہین کہ تاریخ اپنے آپ کی دہرانی اے تہ ہزاراں سالاں تکر کھاتا بند رہن تھی بعد لسانی تحقیق نے مراکز فِر کھلے تے ان مراکزاں وچ پہلیاں سڑیاں تے گمگشتہ زباناں کی فِر زندگی عطا ہوئی ہور نویں دور نے اعلیٰ تعلیم یافتہ محققاں تہ دانشوراں پرانے ماخذاں نی مدد نال زباناں نے بارے قابلِ قدر معلومات جمع کیتیاں ہور مختلف شواہداں نی مدد نال پہاڑی زبان فر توں وجود بچ آئی۔ اگر پہاڑی زبان نے بارے گل کرن تے اج اِس زبان کی بولن آلی آبادی تقریباً پنج (5) کروڑ اے۔ پہاڑی زبان اپنے ترے(3) لہجیاں بچ بولی جانی اے جنہاں بچ ہندکو، پھوٹواری تہ پہاڑی لہجے مشہور ہین۔ پھوٹواری لہجے بچ بولنے آلے لوکاں نی آبادی تقریباً ترے (3) کروڑ اے۔ ہندکو ہور پہاڑی لہجے بولنے والے لوک تقریباً اک اک کروڑ ہین۔
اساں نی ریاست جموں کشمیر بچ پہاڑی زبان نے علاقیاں وچ راجوری، پونچھ ، بارہمولہ، اوڑی، بونیار، کپواڑہ، کرناہ، لار، کنگن، انت ناگ، باندی پور، شوپیاں وغیرہ شامل ہین۔ انہاں علاقیاں بچ پہاڑی زبان بولنے آلیاں نی تعداد تقریباً 20 لاکھ ہے۔ ریاست جموں و کشمیر نے انہاں علاقیاں بچ پہاڑی زبان و ادب نا تخلیقی ہور تحقیقی کم پچھلیاں تریّاں چالیاں(30,40) سالاں توں کافی زور و شور نال وجود بچ آ رہیا اے ہور صرف کتاباں نی شکل بچ ہی لٹریچر سامنے نیہہ آیا بلکہ اتھوں نی نِجی تہ ریاستی سرکار نی کاوشاں نال پہاڑی پروگراماں کی ریڈیو ہور ٹیلی ویژن اُپر وی ٹیلی کاسٹ کیتا جانا ہے جس نے وجہ نال پہاڑی نی نشر و اشاعت نا نیٹورک بہت بڑا ہو گیا اے۔ ریڈیو کشمیر تے دور درشن سری نگر نے چینل تقریباً 26 ملکاں بچ سنے اور دیکھے جانے ہین۔ پہاڑی موسیقی وی کافی مشہور ہو رہی ہے۔ اج پہاڑی نے گلوکار مختلف تقریباں وچ اپنے کرتب دسنے ہین ہور انہاں نیاں آڈیو تے ویڈیوز سوشل میڈیا نی مدد ن کافی مقبولیت حاصل کرنیاں ہین۔ پہاڑی زبان وچ فیچر فلم ”لکیر“ منظرِ عام اُپر آئی لکھاں لوکاں کولوں دادِ تحسین کیتا ہے۔ پہاڑی زبان، ادب تے کلچر نے فروغ بچ ساریاں تھی زیادہ کم جموں کشمیر کلچرل اکیڈمی نے کیتا ہے۔
کلچرل اکیڈمی وچ پہاڑی شعبے نا قیام 1978 بچ وجود بچ آیا۔ اج ایہہ شعبہ پہاڑی زبان تہ ادب نا اک خود مختار شعبہ اے جس بچوں اج توڑی سینکڑیاں کتاباں شائع ہوکے منظر عام اُپر آ گئیاں ہین۔ اسے شعبے توں ”آستا ادب“ ہور ”شیرازہ“ ناں نے رسالے وی بڑے اچھے طریقے نال پہاڑی زبان و ادب نی آبیاری کر رہے ہین۔ کلچرل اکیڈمی تو پہاڑی زبان و ادب نے نثر و نظم نی تقریباً ہر اک صنف اُپر کتاباں شائع کیتیاں جا رہیاں ہین۔ اس تھیں علاوہ دویاں زباناں نے عالمی شہرت یافتہ مضامین تے ادیباں نیاں اہم کتاباں نے ترجمے بھی ہو رہے ہین۔ پہاڑی نی کتاباں اُپر انہاں نے لکھاریاں کی آٹھ مرتبہ بیسٹ بک ایوارڈ بھی دتے گئے ہین۔ ایہہ ایوارڈ ہن اک لکھ روپے نقد تہ اسناد اور شال پر مبنی ہین۔ جنہاں ادیباں تہ شاعراں نی مالی حالت ذری کمزور اے انہاں کی کتاباں چھاپنے واسطے 66 فیصدی سبسڈی بھی دتی جانی اے۔ انہاں تھی علاوہ جموں کشمیر اکیڈمی آف ارٹ کلچر اینڈ لینگویجز ریاست نے مختلف علاقیاں بچ پہاڑی کلچرل پروگراماں ہور کانفرنساں منعقد کرنی ہے جنہاں بچ ہزاراں مرد تے کڑیاں شریک ہونے ہین تہ اپنی ماں بولی نیاں بنیاداں مضبوط بنانے ہین۔
ہن اگر اس گل کراں کہ قومی یکجہتی بچ پہاڑی زبان نا کیا کردار اے تہ سب تو پہلاں اساں کی پہاڑی زبان وچ قومی یک جہتی نا مفہوم سمجھنا پیسی۔ قومی یکجہتی توں مراد ہندوستان یعنی اساں نے پیارے ملک نی ایکتا اے۔ قومی یکجہتی کثرت وچ وحدت نا ناں اے۔ جس نی وجہ نال ساری قوم اک لڑی وچ پروئی جا سکنی اے۔ سماجی، اقتصادی، سیاسی، تمدنی، لسانی، مقامی ہور مذہبی اختلافات کی ختم کری پوری قوم اور ملک کی اک سطح اُپر لانا قومی یکجہتی کہلانا ہے۔ جسراں کہ اس جاننے ہاں ہندوستان اک بہت بڑا ملک ہے، اس نیاں بکھ بکھ ریاستاں بچ ہر رنگ، مذہب، قوم، قبیلے ہور نسل نے لوگ رہنے ہین، انہاں لوکاں نے اپنے اپنے رسم و رواج، زباناں ،کھانے پینے ، رہن سہن نے طور طریقے ہین۔ اس واسطے ملک نے ترقی اور قومی اتحاد واسطے جذباتی ہم آہنگی ہور قومی یکجہتی لازمی اے۔ قومی یکجہتی نال ہی اساں نا ملک ترقی تہ عروج نے راستے اُپر گامزن ہوسی۔ جمہوریت نے بقا واسطے وی قومی یکجہتی نی بہت لوڑ اے۔ملک بچ امن و سکون کی برقرار رکھنے واسطے قومی یکجہتی بہت ضروری ہے، اس نال لوکاں وچ دیانتداری، تندہی، احساسِ ذمہ داری، احساس خدمت گزاری ہور نظم و ضبط نا جذبہ پیدا ہونا اے جیہڑا امن و سکون نی زندگی واسطے ضروری ہے۔
ہن سوال یہ پیدا ہونا ہے کہ پہاڑی زبان و ادب وی قومی یک جہتی واسطے کجھ کیتا اے یا نیہہ۔ اس اگر پہاڑی زبان نے شاعراں نے کلام نا مطالعہ کراں تہ اساں کی بہت ساری مثالاں انہاں نی شاعری وچ نظر اچھنیاں ہین جنہاں بچ قومی یک جہتی ہور حب الوطنی نے جذبات کوٹ کوٹ کر پرے نے ہین۔ انہاں جذباتاں اُپر مبنی پہاڑی نے ایک مشہور شاعر محمد اقبال خان منجا کوٹی نی نظم ”گاندھی جی“ نے کجھ اشعار ملاحظہ کرو:
| چنگے مندے سب انسان سب نی اُچّی اپنی شان ایشور اللہ تہ بگھوان ناں تہ بکھرے اِکّو جان ہر کتاب اے فرماندی کہہ کمال دکھایا گاندھی |
| ہندو ، مسلم ، عیسائی نا دیش گورے کالے پۂائی نا دیش ابو الکلام ، نانک، نہرو اے رانی لکشمی بائی نا دیش دیش نی رکشا فوج بناندی کہہ کمال دکھایا گاندھی (نظم: گاندھی ، محمد اقبال خان منجا کوٹی) |
انہاں شعراں بچ قومی یکجہتی ہور حب الوطنی نے جذبات کی دیکھیا جائی سکنا ہے۔ شاعر آکھنا اے کہ اے ملک ہندو، مسلم، سکھ، عیسائی نا اے ہور اس بچ کسے گورے کی کالے اُپر ترجیح نی دتی جا سکنی، کیّاں کہ اے ملک سبّاں واسطے برابر ہے اور اِتھا سب ملی جلی رہنے ہین۔ اسے طراں انہاں نیاں ہور بھی بہت ساریاں نظماں قومی یکجہتی نا درس دینیاں ہین۔ نظم ”چۂنڈا“ نے کجھ بند ملاحظہ کرو:
| ہے ایہہ چۂنڈا ہندوستانی آزادی نی فل کہانی سدا ہوا بچ چۂلنا رہسی جمہوریت نی ایہہ بڑی نشانی تسائیں دہساں میں زبانی ہے ایہہ چۂنڈا ہندوستانی ہے اک رنگ اسنا چٹّا گورا چھوڑو بولو مِٹّھا تواہڑا ماہڑا لہو بدن نا اِکُّو رنگ نا سوا ڈِٹھا فر تو تو میں میں خصمائیں کھانی ہے ایہہ چۂنڈا ہندوستانی ہے اک رنگ اس نا بھورا اپنا فرض نبھایو پورا ہندو مسلم سکھ عیسائی پیار نا رشتہ رکھیو گوہڑا دُدھ پلاؤ کوئی منگے پانی ہے ایہہ چۂنڈا ہندوستانی چنڈے نال لٹکی ڈوری ایکتا رکھیو قیامت توڑیں مت کوئی دوروں آنی دوڑی کم گمائی جائے چوری چوری اج کل نی دنیا دنیائی کھانی ہے ایہہ چۂنڈا ہندوستانی (نظم : چۂنڈا ،محمد اقبال خان منجا کوٹی) |
انہاں شعراں بچ قومی یکجہتی نا درس لبنا اے ہور آپس وچ ملی جلی رہنے دی تلقین کیتی جا رہی اے۔ اقبال خان ہوراں نیاں انہاں نظماں تھیں علاوہ وی بہت ساریاں نظماں ایجیاں ہیں جیہڑیاں حب الوطنی ہور قومی یکجہتی نا سبق دینیاں ہین انہاں بچ نظم 15 اگست، ہور نظم 26 جنوری وغیرہ قابل ذکر ہین۔
اقبال خان ہوراں تھیں علاوہ شیخ ظہور ہوراں نا ناں وی پہاڑی شاعری بچ اُچّا مقام رکھنا اے۔ انہاں وی اپنی شاعری بچ جا بجا حب الوطنی ہور قومی یکجہتی نا پیغام دتّا اے۔ اپنی اک غزل وچ اس طرح آکھنے ہین:
| وطنیو ماڑیو بس صبر رکھیو سارے سُر بچ رباب ہوسن گے |
| پۂائی چارہ، پیار تہ الفت فِر واپس جناب ہوسن گے (برفاں نے سیک، (شیری مجموعہ)، شیخ ظہور، صفحہ: 119) |
القصہ مختصر پہاڑی زبان و ادب نے تقریباً ہر اک شاعر نے اپنی شاعری بچ آپسی محبت تہ پۂائی یچارگی نا پیغام دتّا اے ہور حب الوطنی تہ قومی یکجہتی نے جذبات انہوں نے شاعری بچ جا بجا نظر اچھنے ہین۔
جس طراں کہ اَس جاننے ہاں کہ موجودہ دور سائنس اور ٹیکنالوجی نا دور اے ہور اِس دور بچ زندگی بہت تیز رفتار ہو گئی اے۔ اساں نا پیارا ملک ہندوستان وی روز بروز ترقی نیاں منزلاں طے کر رہا ہے۔ سیاسی، سماجی، اقتصادی ہور معاشی سطح اُپر آئے روز ترقی تہ عروج نیاں کئی خبراں اَساں کی سننے واسطے لبنیاں رہنیاں ہین۔ تعلیمی سطح پر وی سرکار نویاں نویاں سکیماں اساں واسطے لانچ کر رہی اے۔ اسے سلسلے بچ نیشنل ایجوکیشن پالیسی (NEP-2020) نے تحت علاقائی زباناں کی فروغ دینے واسطے زور دتا گیا اے۔ اس پالیسی نا مقصد نظامِ تعلیم کی بہتر بنانا ہور مادری زباناں کی فروغ دینا اے۔ نیشنل ایجوکیشن پالیسی (NEP-2020) اس گل ور زور دینی اے کہ بچے کی ابتدائی تعلیم مادری زبان یا علاقائی زبان بھی دتّی جائے جس نی وجہ نال بچہ بہتر طریقے نال ضروری نقطیاں کی سمجھی سکنا اے۔
نیشنل ایجوکیشن پالیسی 2020 مادری زبان و ادب کی فروغ دینے واسطے سرکار نے طرفوں اک تحفہ اے۔ ہن اساں کی ایہہ چاہناں اے کہ اپنی مادری زبان کی فروغ دینے واسطے اس تحفے کی قبول کراں ہور اپنے کراں بچ پہاڑی ماحول تیار کراں، اپنے بچیاں کی پہاڑی زبان لکھنا ہور پڑھنا سکھالاں، اس تھیں علاوہ اساں نی اے ذمہ داری بننی اے کہ پہاڑی کتاباں ہور رسالے وغیرہ خرید کے پڑھاں اور تعلیم یافتہ نوجواناں بچ بہاڑی سیکھنے نی آمادگی پیدا کراں، پہاڑی محفلاں، نشستاں ہور محلیاں بچ پہاڑی ریڈنگ روم قائم کرنا وی وقت نی ضرورت اے۔ بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی نے اَس شکر گزار ہاں کہ انہاں گوجری تہ پہاڑی پی- جی پروگرام نا انعقاد کری اساں نی مادری زباناں کی اک پلیٹ فارم مہیا کیتا ہے۔ اس جموں کشمیر نی سرکار اگے گزارش کرنے ہاں کہ اسے طرح ریاست نیاں دویاں یونیورسٹیاں بچ وی پہاڑی شعبے قائم کیتے جان ہور اس نے نال نال اسکولاں ہور کالجاں بچ پہاڑی مضمون کی پڑھنا لازمی قرار دتا جائے۔
آخر بچ میں ایہہ آکھنا چاہنا آں کہ پہاڑی زبان خطۂ پیر پنجال نے دیش بھگت لوکاں نی مِٹّھی زبان اے ہور اس بچ بڑے زور و شور نال بہترین ادب تخلیق ہو رہیا اے جس پچ حبّ الوطنی ہور قومی یکجہتی کوٹ کوٹ کر پری نی اے۔
معاون کتاباں:
- دو ماہی شیرازہ پہاڑی،جلد 45 شمارہ 3
- محمد اقبال خان منجا کوٹی نی نظماں
- برفاں نے سیک (شعری مجموعہ) از شیخ ظہور
- جموں کشمیر کے پہاڑی لوگ: زبان معیشت اور مسائل ایک جائزہ مرتبہ: نظیر احمد مسعودی
- دو ماہی شیرازہ پہاڑی، زبان و ادب نمبر از جموں اینڈ کشمیر اکیڈمی آف آرٹ کلچر اینڈ لینگویجز
- اردو گرامر
| تحریر: | ڈاکٹر ساجد منیر، شعبۂ گوجری، پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری جموں وکشمیر |
 ای میل: | mlksajid10@gmail.com |
| فون نمبر: | 7006541695 |