Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
پہاڑی نظم نا موضوعاتی مطالعہ
نظم عربی زبان نا لفظ اے جس نے لغوی معنیٰ موتی پرونا، لڑی پرونا وغیرہ نے ہین لیکن اصطلاحی معنی بچ نظم اس صنف کی آکھنے ہین جس بچ کسے واقعے ، تجربے یا خیال کی تسلسل نے نال بیان کیتا جانا اے۔ نظم نا اک مرکزی خیال ہونا اے جس نے آسے پاسے پوری نظم گھومنی اے یعنی نظم کسے اک عنوان نے تحت کسے اک موضوع اُپر لکھی جانی اے۔
پہاڑی شاعری نے میدان بچ نظم کی اک خاص مقام حاصل اے۔ پہاڑی بچ وی نظم نے اوہ ہی قاعدے تہ قانون ہین جیہڑے اردو بچ رائج ہین۔ اج پہاڑی شاعری وچ نظماں نی اک لمبی فہرست نظر اچھنی اے ہور تقریباً ہر موضوع اُپر پہاڑی نیاں نظماں لکھیاں جا رہیاں ہین۔ اگر اس پہاڑی نظم نے موضوعاتی مطالعے بچ کلاسیکی دور نی گل کراں تہ زیادہ تر موضوعات جیہڑے اساں کی لبنے ہین اوہ تصوف، ہجر و فراق تہ عشقیہ جذبات اُپر مبنی ہین۔ مثال نے طور ور پہاڑی نے کلاسیکی شاعر میاں محمد بخش، جنہاں نی شاعری نا موضوع زیادہ تر تصوف سی لیکن تصوف نے نال نال انہاں نی شاعری بچ حسن اخلاق ، حب الوطنی ہور عشقیہ جذبات نے موضوع وی لبنے ہین۔ انہاں نی مشہور تصنیف سیف الملوک نظمیہ انداز بچ اک شاہکار نا درجہ رکھنی اے جیہڑی پہاڑی لوکاں نے دلاں وچ اتری دے زندگی نے ہر مور اُپر رہنمائی کرنی اے۔ انہاں نی اس مثنوی وچوں کجھ شعر ملاحظہ کرو:
| دشمن مرے تہ خوشی نہ کریئے، سجناں وی مر جاناں دیگر تے دن گیا محمدؔ، اوڑک نو ڈُب جاناں نیچاں دی اشنائی کولوں پھل کسے نئیں پایا ککر تے انگور چڑھایا، ہر گُچھا زخمایا لوئے لوئے بھر لے کُڑیئے جے تُدھ بھانڈا بھرنا شام پئی، بن شام محمدؔ، گھر جاندی نے ڈرنا مالی دا کم پانی دینا، بھر بھر مشکاں پاوے خالق دا کم پھل پُھل لانا، لاوے یا نہ لاوے (سیف الملوک : میاں محمد بخش) |
پہاڑی کلاسیکی نظمیہ شاعری نے اک ہور مشہور شاعر جنہاں نے نظمیہ کلام نا موضوع وی زیادہ تر تصوف ہور عشقیہ انداز وچ لبنا اے اوہ سائیں فقر دین ہور ہین۔ انہاں نے نظمیہ کلام بچ تصوف توں علاوہ عشق حقیقی نے نال نال عشق مجازی وی لبنا اے۔ انہاں عشق مجازی بچ حسن نی تعریف جس سوہنے تہ بکھرے انداز بچ کیتی اے اوہ بہت کہٹ شاعراں کی نصیب ہوئی اے۔ انہاں اپنے محبوب نا نک نقشہ اس طرح بیان کیتا ہے، فرمانے ہین:
| ہوٹھ گلابی رنگ عتابی دند چمبے دیاں کلیاں گردن موراں وانگ لمبیری صاف ہتھاں دیاں تلیاں سرخ دو نویں رخسار سوہنے اکھیاں شمع جگائیاں سینہ صاف نورانی چہرہ اندر صاف صفائیاں حوراں وانگ آوے چمکارا آپ خدا بچ دسے نوری صورت رب اساں نوں عمر تمامی دسے |
انہاں تھیں علاوہ وی کلاسیکی دور بچ بہت سارے شاعر سن جنہاں نے نظمیہ کلام نے زیادہ تر موضوعات تصوف تہ حسن اخلاق اپر مبنی سن۔ انہاں بچ باوا جی صاحب لاروی ، سائیں قدر بخش تہ مولوی ہدایت اللہ وغیرہ نے ناں خاص طور ور قابل ذکر ہین۔
اگر اس پہاڑی نے جدید دور وچ نظم نگاری نی گل کراں تہ 1978ء توں بعد نا زمانہ جدید نظم نا دور کہلانا اے۔ کیاں کہ 1978 بچ کلچرل اکیڈمی وچ پہاڑی شعبے نا قیام عمل بچ آیا ہور بہوں سارے لکھاری نظمیہ شاعری نے ذریعے باندے آئے۔ جدید دور بچ پہاڑی نظم نگاری نے موضوعات نے گل کراں تہ پہاڑی سماج نے بکھ بکھ مسئلے، پہاڑی قبیلے نے لوکاں نی اصلاح، عشق و محبت، دکھ سکھ ، حب الوطنی ، حسن اخلاق تہ سیاسی، سماجی ہور اقتصادی مسئلیاں وغیرہ نے موضوعات اُپر نظماں اساں کی دیکھنے واسطے لبنیاں ہین۔
پہاڑی نظم نے موضوعاتی مطالعے بچ سماج بچ پیش آن آلے مسائل نی اگر گل کیتی جائے تہ شیخ آزاد احمد آزاد ہوراں نی اک مشہور نظم جس نا عنوان اے ”مزدور “ اساں نے سامنے اچھنی اے۔ اس بچ سماج بچ پیش آن آلے واقعات کی پیش کیتا گیا اے کہ کس طراں غریب تہ بے بس مزدوراں کی نکیاں مُٹیاں پریشانیاں نا سامنا کرنا پینا ہے۔ انہاں نی اس نظم بچوں اک شعر ملاحظہ کرو:
| پھٹے نے اوہی کپڑے ، ہوئے بہار یا سیالہ ایہہ کیہڑا جا رہیا اے مزدور ہے یا لالہ |
پہاڑی قوم نے لوک ہمیشہ توں بڑے جفا کش ہور بہادری نا ثبوت دینے رہے ہین۔ انہاں نی بہادری نے قصے وی شاعراں اپنی شاعری بچ بیان کرنے نی کوشش کیتی اے۔ ڈاکٹر جہانگیر دانش ہوراں نی اک نظم ”ایہجے وی کجھ تہاڑے آسے“ اسے پس منظر اُپر لکھی نی اک بہترین نظم اے جس بچ پہاڑی لوکاں نے پسماندہ حالات کی باندے آننے نی کوشش کیتی گئی اے ہور نال ہی نال پۂوک ، ترے، تنگیاں پریشانیاں کی بحث نا موضوع بنایا گیا اے۔ عشقیہ جذبات اُپر وی پہاڑی وچ بہت نظماں لکھیاں گئیاں ہین۔ اس تھیں علاوہ حب الوطنی اُپر وی پہاڑی نظماں نی اک تعداد لبنی اے۔ اقبال منجاکوٹی ہوراں حب الوطنی نے موضوع اُپر بہوں عمدہ نظماں لکھیاں ہین۔
اج سائنس ہور ٹیکنالوجی نا دور اے۔ اج نا پہاڑی شاعر سوشل میڈیا نا سہارا لیئی ہر موضوع اُپر نظماں تحریر کر رہے ہین ہور ہر اک موضوع کی وسعت دے رہے ہین ہور امید کیتی جا سکنی اے کہ مستقبل بچ پہاڑی نظم موضوعات نے اعتبار نال بہوں ترقی کرسی۔
| تحریر: | ڈاکٹر ساجد منیر : شعبۂ گوجری و پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری جموں وکشمیر |