ضلع پونچھ نے پہاڑی غزل گو شاعر: اک جائزہ

Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس

پونچھ کی تۂرتی کی اللہ رب العزت جتھے قدرتی حُسن نال مالا مال کیتا ہے اُتھے ہی ادبی میدان بچ وی اس تۂرتی ور اُس نے کرماں کی پھوّار اک لمّے عرصے تھیں ٹھنڈیار باہنی دسنی ہے۔ جس ادیب یا شاعر ور اللہ جل جلالہ نی کرم نی پھوّار نا اثر ہووّے تہ فر سنجیده ادبی تخلیقاں نا معیار کہہ ہو سکنا ہے؟ ایہہ قارئین حضرات آپے اندازہ کر سکنے ہین۔ شاید ایہہ وجہ ہے جے ریاست جموں تہ کشمیر نے اس ضلعے کی ادبی تخلیقاں نی بادشاہت حاصل رہئی ہے۔ مگی اِتھے ایہہ گل آکھنیاں کوئی دقت پیش نیہہ آنی جے اس ضلعے نی حیثیت کی ”رؤمتہ الکبریٰ “ بغداد نال اگر منسوب کیتا جائے تہ ایہہ گل بالکل درست تہ بجا ہوسی۔

پونچھ نی تۂرتی اندر شاعراں، صحافیاں، دانشوراں، سیاستداناں، ناول نگاراں تہ افسانہ نگاراں جنم لیا تہ فر برصغیر ہند و پاک ہی نیہہ بلکہ اُنہاں عالمی شہرت حاصل کیتی۔ جنہاں بچوں کجھ ناں شامل کرنا مناسب سمجھنا ہاں۔ چراغ حسن حسرت، رہبر پونچھی، ٹھاکر پونچھی تہ کرشن چندر جئے اُچے قد نے ادیب شاعر تہ صحافی اُردو ادب نی تاریخ ور اپنی چھاپ چھوڑی تہ اپنا ناں ہمیشاں واسطے اُردو ادب نی تاریخ نے ورقیاں ور سنہری حرفاں بچ لکھوائی گئے۔ اس تھیں علاوہ صوفیاں تہ قلندراں وی اس ضلعے اندر اپنے اپنے دلے نی پۂڑاس شاعری نے ذریعے لوکاں کی اللہ نے سچے رستے تہ نبی کریم ﷺ نی سنت ور چلن نی ترغیب دتی۔ جنہاں بچ مولوی حبیب اللہ شاہ پمروٹوٹی، سائیں فقر دین، سائیں قادر بخش، سید حاکم شاہ قمر، سید حیدر شاہ قلندر، خدا بخش زار ، شمس الدین مہجور شامل ہین۔

اس کی پونچھ نی تۂرتی نی بد نصیبی آکھاں یا قدرت نی طرفوں آئی مصیبت جے 1947ء بچ ملک ہندوستان نے دو ٹوٹے ہوئے تہ اس نا اثر ضلع پونچھ ور ایجۂیا ہویا جے خانداناں نے خاندان جتھے اُجڑے اُتھے ہی ماواں تھیں تۂیاں پۂراواں کولوں پۂیناں جُدا ہوئیاں۔ بہوں سارے قیامت نے کالے چۂکھڑاں اندر اپنے رستے پۂلّی بۂوں دور ٹری گئے تہ ہور کئی اپنے رشتے داراں نے ملکن نیاں تاہنگاں اپنی اس دنیا تھیں رُخصت ہوئی گئے۔ پونچھ نیاں ادبی سرگرمیاں تہ دور نی گل ہے اتھے نا نین نقشہ بدلی گیا تہ فر جسراں میں پہلاں ہی عرض کیتا ہے ایہہ تۂرتی کرماں نی پھوار منڈھ ساۂ لینی رہۂی۔ اتھے نا ادیب تہ شاعر اَجاں اپنے زندہ ہون نا ثبوت دینا چاہنا سا تہ اسے واسطے دینا ناتھ رفیق، سرون ناتھ آفتاب، محمود الحس محمود، مسعود الحسن مسعود، آنند لہر ، کشمیری لال ذاکر، پرتپال سنگھ بیتاب، حسام الدین بیتاب، قاضی حسن الدین حسن تہ اور بہوں سارے شاعراں تہ ادیباں اُردو ادب کی زندہ رکھن نی کامیاب کوشش کیتی۔ اُنہاں نی ایہہ کوشش ادبی حلقیاں اندر د جتھے ہمیشہ سراہی جاسی اُتھے ہی ادبی سفر بچ سنگ میل نی حیثیت وی قائم رہسی۔

ضلع پونچھ اندر پہاڑی زبان تہ ادب نے حوالے سنگ گل کیتی جائے تہ 1947ء تھیں پہلاں تہ کجھ عرصہ بعد وی جو ادب تخلیق ہویا اوہ یا تہ سینہ بہ سینہ چلیا یا تخلیق کا اپنے سینے اندر دبائی اللہ کی پیارے ہوئی گئے۔ جتھے توڑیں پونچھ اندر پہاڑی غزل نے حوالے نال گل کیتی جائے اس نی عمر لوکی لگنی ہے۔ ور لوکی ہون نے باوجود اس نی سنجیدگی، قد تہ مقبولیت ہوراں بولیاں تھیں وزن دار تہ دم دار لگنی ہے۔

سنہ اسی (۸۰) نی دہائی اندر اس بولی نے سپوت پونچھ تہ سرنکوٹ نالے مینڈھر نے مقاماں ور مل بیٹھے تہ اس گل ور غور کیتا جے بکھ بکھ جگہاں ور بھی لکھنے آلے اسے طراں اپنا اپنا لکھیا اَن لکھیا مواد ہنّی ٹری جاسن تہ فر ایہہ سرمایہ کدے نصیب نہ ہوسی جس نی سماج تہ قوم کی ضرورت ہے۔ اس واسطے پونچھ تہ سورنکوٹ نے مقاماں ور جلدی تہ مینڈھر تھوڑی چر بعد نکیاں نکیاں ادبی محلاں نا انعقاد ہونا شروع ہو یا، جس بچ پونچھ ضلع ہیڈ کوارٹر ور شیخ سجاد پونچھی ہوراں بہوں محنت کیتی تہ کھنڈرے پھٹے نے لکھاریاں کی ہر مہینے اک دو وار بلا کے محفلاں سجانے تہ کلام اکھٹا کرنے نا کم شروع کیتا۔ اس ادبی کارواں بچ لوک جوق در جوق شامل ہون لگی پئے تہ اسراں اوہ صلاحیت جۂڑی مدتاں تھیں سُتّی نی سی، بس اگ گرولن نی دیر سی جے شعلہ بنی ادبی محفلاں بچ لاٹاں مارن لگی پئی۔ ادھر سورنکوٹ تہ مینڈھر وی مشاعریاں نے اہتمام کیتے گئے تہ پہاڑی شاعراں بچ بالخصوص اپنی ماء بولی نا جذ بہ جا گیا۔

جموں تہ کشمیر کلچرل اکیڈیمی بچ پہاڑی شعبہ کھلنے نال ہور مچ ساریاں راہواں کھلیاں تہ اس شعبے سونے ور سہاگے نا کم کیتا۔ مگی چنگی طراں یاد ہے ے قریشی برادران سن جیۂڑی محنت کیتی تہ اُس نے نال و نال ظفر اقبال منہاس ہوراں جس جانفشانی نال ماء بولی نی خدمت نا بیہڑا چھنگیا اوہ قابل تعریف ہے تہ ایہہ احسان ماء بولی اخیری دم توڑیں نہ پہلائی سکسی۔

جموں تہ کشمیر نی ریاست اندر فر اک کالا دور آیا جس نے چۂکھڑاں تہ ڈنڈوراں جتھے انسانی کپّا ٹکّی نا دردناک منظر باندے آندا اتھے ہی فر اکواری خانداناں نی تقسیم ہوئی، جس نا اثر اساہڑی ماہ بولی ور وی پیا اور اتھے ایہہ گل کرنی مناسب ہے کہ ادیباں تہ شاعراں نے دلاں اندر قربانی نا جذبہ کۂر کری چُکیا سا اسے واسطے اُنہاں لکھنا بند نیہہ کیتا۔ بلکہ جو لکھیا اوہ یا تہ چھپائی رکھیا یا سینے اندر بند رکھیا تہ فر انہاں نی ایہہ پۂڑاس آج لوکاں نے سامنے واضح ہے جس بچ انہاں اپنی گل باندے آنن تھیں پرہیز نہ کیتا بلکہ جو تکیا اوہ لکھیا۔ آج اس حقیر کی پونچھ نی پہاڑی غزل نے بارے بچ ہی گلاں کرنیاں ہین اس واسطے اختصار سنگ کم لینے ہوئیاں پونچھ نے غزل گو شاعراں بچوں کجھاں نے کلام کی وی باندے آندا جاسی تہ باقی شاعراں ناناں وی مقالے اندر درج ہوسی۔

پونچھ نے پہاڑی غزل گو شاعراں نی اک لمّی فہرست ہے جنہاں بچ خوش دیو مینی، حسام الدین بیتاب، شیخ ظهور الدین خورشد کرمانی، محمود الحسن محمود، مسعود الحسن مسعود، سید امتیاز نسیم ہاشمی ، نور محمد نور، ڈاکٹر لیاقت نیز، ڈاکٹرلیاقت جعفری، ڈاکٹر علمدارحسین عدم، ڈاکٹر امیر حسین شاد، ماسٹر جمال الدین جمال، ماسٹر منیر منہاس، نذیر حسین بھٹی، سلیم جاوید قریشی، بشیر لوہار، صدیق احمدصدیقی، مستور احمد شاد عارفی، محمود طاہر، ماسٹر میر محمد میر، پرویز مانوس، شیخ سجاد پوچھی، محمد شریف مڑہوئی، محمد شریف پونچھی، مرحوم محمد خلیل جوہر، نذیر حسین انس، قیومہ بی ستی، شیخ مقصوده اختر شاہین، فرزانہ عندلیب، کملیش مینی، شاہینہ عاجز، ایڈوکیٹ بشارت حسین خان، شاہ باز راجوروی، فدا راجوروی، خاکسار شیخ آزاد احمد آزاد، سید مظاہر حسین شاہ بخاری، ماسٹر شاه محمد آزاد مرحوم، بشارت حسین جاذب مرحوم ، مختار حسین مجاز، محمد نذیر بے زار، محمد حسین فاقر، عبد الغنی جاگل، ڈاکٹر جاوید راہی، عنایت حسین تنویر مرحوم، فضل حسین مشتاق، شبیر جعفری ، جاوید حقانی، جنت حسین سلیم، گلشرن سنگہ گلشن، ظہیر کیفی، ڈاکٹر بشارت حسین انقلابی، برکت حسین برکت، جسبیر سنگھ کوہلی، وجے سہگل، وجے گیتا، حفیظ الرحمن صفدر، ریاض صابر، محمد جہانگیر اصغر، عرفان عارف، پروفیسر فتح محمد عباسی، ماسٹر نیاز کرمانی ، شوکت میر عبدالصمد شوق، شریف حسین شوق منہاس، سید ولایت اللہ شاہ بخاری، عامر مجتبی، نعیم مرتضیٰ ہاشمی، سردار جاوید خان جاوید، ظہور الدین ٹھکر، عبدالغنی پردیسی، سوامی انتر نیرو، آنجہانی مالک رام آنند، شام لال شرما، موہن سنگھ مستانہ ، سجاد احمد کرمانی، گل اکثر گل سائیں جلال الدین جلالی وغیره۔

شاہباز راجوروی؀

کوڑھ نے شہروں داغ ہی لبھسن، توں ہوویں یا میں ہوواں ظالم حرص تہ رجنی نہیں ہے، رکھن جپھی لائی لوک سوہل تہ سجرے پھل رنگیلے یا شاہباز بین شعر میرے بے قدری فی تۂرتی اُپر تکن اکھ بٹائی لوک

حسام الدین بیتاب؀

حیاتی پیار نی سوہنی ادا بننا تہ چنگا سا وفا نی ہر الفت نی فضا بننا تہ چنگا سا جے توں انسان ہیں میں وی ہاں اک انسان تکّی ۂہن توں فر دشمن کیّاں ہویا پۂرا بننا تہ چنگا سا

شیخ ظہور الدین؀

زمّی ور تاریاں نی کھوج کرنا ماہڑا بچہ سیانا ہو گیا ہے نرخ بدلے جسم نے تاجراں سن چلن ہن منہہ چھپانا ہو گیا ہے

خورشید کرمانی؀

اتنا بۂرسی قہر نا پانی شہر ڈبوسی شہر نا پانی کس نے کھیڈی خون نی ہولی رتّا لال ہے نہر نا پانی

فدا راجوروی؀

رت دردیلی ایہہ جیٔی آئی موسم سارا پھرے سودائی دل کجھ ڈولے کجھ کجھ رولے احمق نچن جنج پرائی تۂیاں ایہہ سب خیر نیاں نیہہ تساں وی پریت فدا کے لائی

سید امتیاز نسیم هاشمی؀

توں تہ ’میں‘ نی گل نہ رہوے ساری رٹ مکا وے سائیں روح تہ بت نا چۂگڑا لگا ردوئے اک بنا وے سائیں

بشارت علی خان راز؀

ستھرا ڈوہنگا پیار نا ڈاہی مچ غماں نا پۂخانے رہساں ہوا بچ خوشبو تازی پۂرساں دھبے ظلم نے مٹانے رہساں

شریف حسین شوق؀

ول بچ پیار سمہالی رکھیاں چال چلن مثالی رکھیاں بچ دنیا نے عزت پاسیں غصے کی توں سہالی رکھیاں

محمد خلیل جوہر؀

کالا چۂڑ ظلم نا چڑھیا بدّل راتیں خون تا برہیا کۂل مکۂلا رات ہنیری باہر کوئی ہوہے بچ کھلیا

پرویز مانوس؀

بے خوف شکایت پلس اَگئے، غیراں نی درج کراساں گا راکھے نے ہتھوں لُٹ جاون نا رولا پاواں کس کاری؟ جینے جی میعنے مارے سن، مانوس اَساں جس بندے کی ہن اُس نی قبرے ور جائی ہتھ اپنے چاواں کس کاری؟

ڈاکٹر لیاقت نیرؔ:

کر گئے مست قلندر بیبا خالی ہو گئے اندر بیبا دل دُکھیا ہے توبہ توبہ کہہ جاسیں گا مندر بیبا اس دنیا کی دہسے آخر خالی ہکھ سکندر بیبا میں ہاں خاک نی ٹۂیری نیرؔ توں آسمانی چندر بیبا

ڈاکٹر علمدار حسین عدم:

رب جانے ہن کیوں نیہہ لبھنے بستی بچ بشکار نے رستے شہر ماہڑے نی گل نہ پُچھو ہر پاسے خونخوار نے رستے

سید ذوالفقار علی نقوی:

میں ہاں ڈیکاں لائی بیٹھا سارا کۂر لٹائی بیٹھا اوہ اُس رہتے اچھنا ہوسی پلکاں میں بٹھائی بیٹھا بوہا اُچّا کر توں نقویؔ اُچیاں نال میں لائی بیٹا

ماسٹر میر محمد میر:

اک دن راتیں درد نے پۂامڑ بآلے میں دل نے کھولے باری باری تالے میں ماہری آس نا ڈبّا سورج کد چڑھسی ہنڈی چاہڑی بٹے خوب اُبالے میں

ڈاکٹر امیر حسین شادؔ:

حاتم طائی غنی سکندر کہہ کرنے آپوں بیٹھے بنی سکندر کہہ کرنے تۂپّاں ویلے چھاواں جیہڑے نہ بنڈن ایۂجے بوٹے باغاں اندر کہہ کرنے

سلیم جاوید قریشی:

وصلاں نے پل چار ایہہ موجاں کدے کدے لٹ لیو سر کار ایہہ موجاں کرے کرے نیواں ہو کے مل زیادہ نہ چۂکیاں اپنا رکھ کردار ایہہ موجاں کدے کدے

جنت حسین سلیم:

کسے چیز نا سدا نیہہ رنگ رہنا یاراں بیلیاں سدا نیہہ سنگ رہنا پۂکھ ، حرص، مشہوری تہ نہ دولت سمجھو سوچ نا سدا ہے جنگ رہنا

محمد بشیر لوہار:

ماہڑے خیال خیالی دِسنے دُکھیا سالوں سالی دِسنے آساں نے پُھل پیلے لگنے تۂکو کھے دینے مالی دسنے ککّو ، بلبل ، مور نہ باغیں الّو ڈاہلی ڈاہلی دسنے صبر نی چۂگی پۂری پۂگنی محل حرص نے خالی دسنے

عامر مجتبی:

پھٹی کڑتی گل بچ باہی اوه وی دنیا کھسنی ہے کہہ ملنگاں کولوں لبھسی کیاّں دراہڈے نسنی ہے

صدیق احمد صدیقی:

درد چھپایاں چھپ نہ سکن راز دلے نا کھولن اتھروں ماہڑے دل بچ رات تۂیاڑی چۂکھڑ چۂولے چۂولن اتھروں

محمد شریف پوچھی:

جانی کول جواب نہ ہوسی ربّا بلیں باسیں روسی پونچھی چھوڑ نکمیاں گلاں اس تھیں بہتر پردہ پوشی

مستور احمد شاد عارفی:

جاناں اسراں کریا کر سنگ بدلاں نے چڑھیا کر دل تڑقات کرے جس ویلے ہتھ دلے ور تۂریا کر

خوشیدیو مینی:

کونجڑی وی اُتھے نیہہ دسنی جتھے اُڈنی کونجاں نی ڈار ہے سی

ایڈوکیٹ بشارت حسین خان:

کدوں توڑیں ایہہ راتاں لمیاں تہ کالیاں رہسن کدوں توڑیں امیداں نا سویرا رولنا رہسی

بابونور محمد نور:

واه واه اجکل نا انسان ہنسنا جسکی تکّی شیطان

انورخان:

فر اک جاگی پیڑ پُرانی اللہ جی مشکل ہو گئی جان بچانی اللہ جی درداں ماری جند نمانی اللہ جی پیاری ہوگئی ڈگی چانی اللہ جی

سید امتیاز نسیم ہاشمی:

نیکیاں نے ساڑے دینہہ ڈبی گئے ہے کُتھے ماہڑا خدا تکّو ذرا میں نواں موسم دلاں نے درد نا ماہڑے زخماں نی دوا تکّو ذرا

گلشرن سنگھ گلشن:

توں میگی کالا رنگ دیئی دے میں تُگی تتلیاں دیساں اور جۂڑیاں خواب بچ تکیاں سن ساریاں بستیاں دیساں شہر تیرے نی بنجر تۂرتی پیدا کجھ نیہہ کر سکنی ایویں کاہنوں کوسی جانا ان ہوئیاں برساتوں نوں

محمود الحسن محمود:

نر پوجن لگا ناری کی کہہ ہویا دنیا ساری کی

شیخ آزاد احمد آزاد:

اک اک تھیں چرنڈ بیٹھے سرکارگراں اندر اَج موت نے لگنے ہین آثار گراں اندر چیترنی چۂڑی لگسی، ٹۂہ پیسی گی ٹۂاری وی راہ جاسی گا تِلکن تہ دبکار گراں اندر

شیخ مقصوده اختر شاہین:

وفا ، محبت، پیار نے اندر ہور نہ تھوکھے کھا اتیراں شاہین دلے نی بستی اندر رب نی آس بسا اتیراں

ڈاکٹر لیاقت جعفری:

کوہل کی کس ہے ڈکّا لایا چلنے آلے جندر چپ

مسعود الحسن مسعود:

مرجاساں تہ حوراں لبھسن ملاں تیرے لارے تکّے ماں نی نتھ بچ کھوٹ ملاون ایسے وی سنیارے تکّے

محمود طاہر:

ہن زخم گرول اوه بیبا جند ماہری ہے سوہل اوہ بیبا جوگی کھلیا آن دوارے دل نی کنڈی کھول اوہ بییا

شیخ سجاد پون،چھی:

یاد کسے نی آنی رہسی ہر ویلے اکھاں کی چھلکانی رہسی ہر ویلے جد توڑیں دنیا بچ ممتا جینی ہے سپنی بچے کھانی رہسی ہر ویلے

پروفیسر فتح محمد عباسی:

کدے شہراں کدے جنگلاں بارو بار پھرنا ہے پتہ نیہہ کہہ گما بیٹھا دیوانہ وار پھرنا ہے زمانہ کیوں ستانا ہے تہ معینے مارنا اُسکی کے کی کہہ لگے جے کر کسے نا یار پھرنا ہے

حفیظ الرحمن صفدر

دکھ درداں نی کاری دے جا مِگی چاہت اُدھاری دے جا راس نہ تواہڑے محل چوبارے وصلاں نی اک ٹۂاری دے جا

پونچھ نے پہاڑی غزل گو شاعراں نے اس مختصر جئے جائیزے تھیں اَس اس نتیجے اپر پۂجنے ہاں جے اساہڑے شاعراں جو جو کلام تخلیق کیتا، اس نا معیار کتنا اچّا تہ دلفریب ہے۔ نالے غزل اندر زندگی نیاں کتنیاں تلخ حقیقتاں ہین، جۂڑیاں باندے آنیاں شاعراں کوئی وی کسر باقی نیہہ چھوڑی۔ ایہہ بڑی حوصلہ افزاء گل ہے جے اتنی نکی عمرے نا باٹا اک بڑے ہوٹے ہاروں اپنی چھاں منڈھ بۂوں ساریاں لوکاں کی چھاں مہیا کرنا ہے۔ آجاں پہاڑی زبان نے شاعراں کی اک لمّا پینڈا طے کرنا ہے تہ اس صنف اندر ہور رنگ پۂرنے کی کوشش کرنی ہے۔

اس مقالے اندر بۂوں سارے ناں رہیئی گئے ہوسن تہ اس گل واسطے اُنہاں شاعراں کولوں معذرت چاہنا ہاں۔ خُدا کرے اس ماہ بولی نے سپوت اپنیاں صلاحیتیاں نال ادبی شاہ پارے تا قیامت توڑیں بنڈھنے رہن ۔ آمین!

تحریر

شیخ آزاد احمد آزاد