Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
ڈاکٹر صابر مرزا نا ناں خطۂ پیر پنجال نے صف اول نے شاعراں تہ ادیباں بچ شمار کیتا جانا ہے۔ صابر حسین ناں تہ صابر مرزا نے قلمی ناں تو مشہور سن۔ 7 مئی 1947 بچ ضلع راجوری نے ہک گراں (بہروٹ) تھنہ منڈی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں اپنی پوری زندگی پیر پنچال نیاں علاقائی زباناں کی فروغ دینے واسطے ہی گزاری شوڑی۔ صابر مرزا ہک علمی تہ ادبی شخصیت نا ناں ہے۔ اوہ بیک وقت بۂوں ساریاں صفتاں نے مالک سن۔ بچپن توں ہی بڑے ذہین سن، خداد صلاحیت، قوتِ حافظہ تہ ادبی ذوق ذہن و فکر نے دریچیاں بھی رچیا بسیا نا سا جس نی وجہ توں انہاں شیخ سعدی شیرازی نی ”گلستان“ تہ ”بوستان“ ، ”کریما بخشائے برحال ما“ ، ”پکّی رٹّی“ ، ”احوال آخرت“ ، ”سیف الملوک“ ، ”سی حرفی محمد بوٹا“ تہ ”بہشتی زیور“ وغیرہ کتاباں نا مطالعہ بڑے ذوق نال کیتا۔
صابن مرزا نا تعلیمی سفر اپنے گراں بہروٹ نے ہی ہک پرائمری سکول تھیں شروع ہویا۔ 1965 بچ تھنہ منڈی ہائی سکول تھیں میٹرک نا امتحان پاس کیتا تہ اسے دوران انہاں نا تقرر بحیثیت استاد اپنے علاقے بچ ہوئی گیا۔ اس نوکری نے دوران ہی اپنی تعلیم جاری رکھی ہور 1984 بچ گریجویشن نی ڈگری انہی بیٹھے۔ اس توں بعد 1986 بچ جموں یونیورسٹی تھیں ایم-اے اردو، فر 1989 بچ ایم-فل تہ 1996 بچ جموں یونیورسٹی تھیں پی-ایچ-ڈی نی ڈگریاں حاصل کری گئے۔ 1989 تکر بحیثیت استاد اپنے فرائض انجام دینے رے لیکن اس تھیں بعد انہاں نا ناں جموں کشمیر اکیڈمی آف آرٹ اینڈ لینگویجز بچ بحیثیت کلچرل افیسر آئی گیا جس بچ ترقی کرنے کرنے آخرکار 2005 بچ (SOCA.G-1) نے عہدے اُپروں سبکدوش ہوئے۔
ڈاکٹر صابر مرزا ہوراں پۂاویں پہاڑی زبان و ادب نے ماحول وچ اکھ کھولی پر انہاں شاعری نی بسم اللہ اردو زبان بچ کیتی یا اس طراں آکھنا مناسب ہوسی جے اردو زبان انہاں نے بیڑے بچ پلی بڑھی۔ انہاں نے اس نی زینت و زیبائش کیتی، نویں نویں تجربے کیتے ، ایہہ کجھ ہیئت نے اعتبار نال وی سن تہ لغت نے حوالے نال وی۔ اس طراں اناں نی شاعری بچ نکھار تہ خوشبو محسوس ہونی ہے۔ اردو غزل نے ایہہ اشعار تکّو:
| خوشا منظر، حسین دلکش ادائیں کون دیتا ہے سیرِ آفاق یہ رنگین فضائیں کون دیتا ہے رکھی ہے کون صحراؤں میں شعلے اور انگارے جلا کر جسم و جان ٹھنڈی ہوائیں کون دیتا ہے |
ڈاکٹر صابر مرزا نے زندگی نے تلخ تجربات، اپنے سماج، ماحول معاشرے تہ حالات نی ترجمانی بڑے بصیرت امیز تہ خوبصورت پیرائے بچ بیان کیتی ہے یعنی شاعری نا حسین امتزاج ڈاکٹر صاحب مرزا نے ہاں موجود ہے۔ موصوف نا کلام پڑھنے آلے نے حوصلے بلند کرنا اے۔ صابر مرزا نے کلام بچ حسن و عشق نے اشعار نی تعداد تھوڑی ہے۔ انہاں نا مخاطب ”غم روزگار“ ہے نہ کہ ”غم جاناں“ اس معاملے بچ اوہ ترقی پسند شعرا توں وی اگے نظر اچھنے ہین۔
صابر مرزا اردو نے نال نال پہاڑی زبان نے منّے پڑمنّے نے شاعر ہین۔ 1978 تھیں پہلاں انہاں جیۂڑا کجھ بھی لکھیا اوہ اردو زبان بچ سی، جس ویلے 1978 وچ ریاستی کلچرل اکیڈمی بچ گوجری تہ پہاڑی زبان نے شعبے کھولے گئے اس وقت ان اپنے قلم نا رخ مقامی زباناں کی فروغ دینے واسطے موڑیا۔اردو زبان نے پۂاویں ایہہ صاحبِ دیوان شاعر سن لیکن پہاڑی زبان و ادب اُپر انہاں نے بڑے احسان ہین۔ صابر مرزا پہاڑی زبان نے انہاں بنیاد گزار شاعراں بچوں ہین جنہاں نی گونا گوں صفتاں تہ تعلیمی خدمتاں تو نہ صرف خطۂ پیر پنچال نے لوک متاثر ہین بلکہ سرحد پار توڑی انہاں نا اُچّا مقام ہے۔ صابر مرزا ہوراں نے پہاڑی شاعری نی تقریباً ہر ہک صنف بچ طبع آزمائی کیتی اے جنہاں بچ حمد، نعت، منقبت، مناجات، نظم، غزل، گیت ، سی حرفی وغیرہ شامل ہین۔ ہر ہک صنف بچ کامیابی نال ہمکنار ہوئی جانے ہین پر غزل انہاں نی شاعری نا میدان اے۔ انہاں نی شاعری ور نہ صرف فطرت نے حسین تہ جمیل رنگ چڑھے نے ہین بلکہ حقیقت نگاری تہ جدیدیت نے عکس ی نظر اچھنے ہین۔ الفاظ تہ تخیلات نی ترتیب، معنیٰ آفرینی ، سلاست تہ روانی انہاں نی شاعری بچ بہوں عمدہ اے۔انہاں نی پہاڑی غزل نے ایہہ کجھ اشعار تکّو:
| سوہنے خاب خیال نے موسم ماہڑے پیر پنجال نے موسم پُھل برفاں تے ماہلاں مرگاں واہ واہ یار کمال نے موسم |
| یار تواہڑی آنی رہسی روز کلیجہ کھانی رہسی روساں تہ کر لاساں ڈہڈا جچّر اکھاں پانی رہسی |
پہلے دو شعراں بچ تس دکھی سکن ہو کہ مناظرِ فطرت کی کس خوبصورتی نال پیش کیتا گیا اے نال ہی دوّے دو شعراں بچ اپنی کڑی نی وفات کی یاد کری رکھنے ہین کہ تواڑی یاد ماہڑے دلا تہ دماغا بچ رچّی بسی گئی اے۔ پہاڑی غزلیہ شاعری نے نال نال ڈاکٹر صابر مرزا ہوراں پہاڑی حمد، نعت، ہور پہاڑی گیت تخلیق کرنے ور بھی اپنی قلم کی جنبش دتّی اے۔ صابر مرزا ہور ایہہ آکھنے سن جے اوہ جدوں مثنوی مولانا روم نا ترجمہ کر رہے سن تہ پہلاں وضو کر کے نفل ادا کرنے سن ہور فر اس کم نی بکھی اپنی توجہ موڑنے سن۔ اس گل توں اس اندازہ لائی سکنے ہاں کہ انہاں نی حمدیہ تہ نعتیہ شاعری کتنی پُراثر ہوسی۔ انہاں نی حمدیہ تہ نعتیہ شاعری نے دو دو شعر ملاحظہ کرو:
| حمد تیری ہے سبھ ثنا تیری مرے مولا مرے خدا تیری اچّا اشمان کو خلا تیرو سرب نیلی یاہ سبھ فضا تیری (حمد گوجری) |
| ارض و سماں تساں نا لا الٰہ ہے تساں نا حشر کے ہے آقاﷺ خدا ہے تساں نا صفاں بچ بڑے ہور وی انبیاء نے مگر اچّا بہوں مرتبہ ہے تساں نا (نعت پہاڑی) |
صابر مرزا ہور دو درجن کتاباں نے مصنف ہین جس بچ انہاں نیاں اردو، پہاڑی، گوجری، پنجابی زباناں بچ کتاباں دستیاب ہین۔ اردو زبان بچ انہاں نا پی- ایچ- ڈی نا مقالہ بعنوان ”صوبہ جموں کے علاقائی ادب پر اردو کے اثرات“ کتابی صورت بچ شائع ہویا اے۔ اس توں علاوہ انہاں نے دو شعری مجموعے اردو زبان بچ شائع ہوے ہین جنہاں نے ناں اس طراں ہین: ”خوشبو نما“ ، ”حدِ فراز“۔ اردو شعری مجموعیاں تھیں علاوہ انہاں نے پہاڑی زبان بچ ترے (3) شعری مجموعے شائع ہوئی گے ہین جنہاں بچ ”باغ بہاراں“، ”پۂلیاں سوچاں“ ہور ”رنگ رتاں گلزار“ قابل تعریف ہین۔ ”رنگ رتاں گلزار“ انہاں نا بہترین شعری مجموعہ اے جس اُپر انہاں کی کلچرل اکیڈمی نی طرفوں سال نی بہترین کتاب نا انعام بھی لبیا سی۔ پہاڑی شعری مجموعیاں تھیں علاوہ ہک پہاڑی ڈرامہ ”ماسی بالی“ نے ناں سنگ شائع ہویا ہے۔ ”رنگ نما نے لفظاں نے“ نے ناں سنگ انہاں نی ہک کتاب پہاڑی افسانے اپر وی ہے۔ تقریباً ساڑھے پانچ ہزار صفحیاں ور مشتمل ہک پہاڑی ترجمہ مثنوی مولانا روم وی لبنا ہے۔ اردو ہور پہاڑی توں علاوہ انہاں نا ہک شعری مجموعہ گوجری زبان بچ بعنوان ”کؤک کلیجہ کیں“ ہور ہک شعری مجموعہ پنجابی زبان بچ بعنوان ”تۂکھدے موسم“ وی دستیاب ہین جنہاں کی دیکھ کے صابر مرزا نی ادبی جہات نا اندازہ لائی جا سکنا ہے۔
صابر مرزا ہور متیاں ساریاں خوبیاں نے مالک سن۔ زندگی نیاں تلخیاں کی شاعری نے نسبت نال کۂٹ کرنے رے۔ ہر ویلے قلم تہ کاغذ نال دوستی سی، لکھنا پڑھنا انہاں نا پسندیدہ شغل سی۔ اپنے پیشے نیاں ذمہ داریاں توں بعد انہاں اپنی ساری توجہ معیاری ادب نی تیاری بچ صرف کیتی۔ بشیر بدر ہارون رومانی انداز نی شاعری وی کیتی، گیت لکھے تہ منہ نا ذائقہ بدلنے واسطے ہک زبان نی سرحد تھیں ہجرت کری دوئی زبان نے جغرافیے بچ اپنی جگہ بنان بچ کامیابی انہاں نا حصہ رہئی ہے۔ڈاکٹر صاحب اپنے قلم نے جواہر نال اردو، پہاڑی، پنجابی ہور گوجری علاقیاں بچ یکسا جانے تہ پہچانے جانے ہین۔ انہاں نے اپنے شعری وجدان نی بدولت گوجری زبان کی وی مثالی تخلیقاں دتیاں ہین، جیۂڑی حمد ، نظم تہ غزل نی شکل بچ گوجری ادب نا میاری سرمایہ منیا جانا ہے ہور جدوں وی کوئی گوجری ادب نی تاریخ لکھسی گا اس بچ صابر مرزا نا ناں ضرور موہرے موہرے نے لکھاریاں بچ ہوسی۔ کیّاں کہ انہاں جو کجھ تہ جس وی زبان بچ لکھیا ہے اوہ پوری ایمانداری تہ ذمہ داری نال لکھیا۔ انہاں نی گوجری غزل نے ایہہ دو شعر تکّو:
| چھیڑ نہ میرا درد دکھاں نا اسراں توں ان آلا اس اس غم کی تار نا کولے رکھ سکھ تکنو جے چائے میرا صابرؔ توں یاراں کا اس سوہنا یار نا کولے رکھ |
صابر مرزا ہک بہترین سماجی کارکن سن۔ انہاں نی سوچ بلند تہ لب و لہجہ بکھرا سی۔ نال ہی نال رحم دل انسان نی حیثیت نال جانے جانے سن۔ جدوں تکر محکمہ تعلیم بچ رے نیک نیتی نال اپنے فرائض انجام دینے رے۔ بعد بچ کلچرل اکیڈمی نال منسلک ہوے تہ اس دوران وی ادب نی ترقی نے نال نال عوام الناس نے دُکھاں، تکلیفاں تہ مشکلاتاں نا ازالہ کرنے رے۔ انہاں نہ صرف عملی زندگی بچ اہم کارنامے انجام دِتّے بلکہ ادبی زندگی بچ وی انہاں نا ناں کافی اہم ہے۔ غزلاں ، نظماں تہ کہانیاں بچ بھی حوصلہ مند انداز کی اپنایا ہے۔
ڈاکٹر صابر مرزا ہور اک مشہور شخصیت تہ معروف شاعر ہونے نے نال نال اک کامیاب مترجم بھی ہین جنہاں ترجمہ نگاری نے میدان بچ نمایاں خدمتاں انجام دتیاں ہین۔ انہاں نا ترجمہ نگاری نا کم نہ صرف اردو تہ پہاڑی زباناں نے بشکار پل نا درجہ رکھنا اے بلکہ مختلف تہذیباں تہ بکھرے بکھرے خیالاں ہور ادبی روایتاں نے درمیان رابطہ قائم کرنے بچ وی مددگار ثابت ہونا اے۔
ڈاکٹر مرزا ہوراں مختلف زباناں بچ اپنی ادبی خدماتاں یادگار چھوڑیاں ہین۔ پہاڑی زبان وادب بچ ترجمہ نگاری نے حوالے نال انہاں جیۂڑا برا کارنامہ انجام دتا اے اوہ حضرت مولانا روم نی مثنوی نا ترجمہ اے۔ “مثنوی مولانا روم” فارسی زبان بچ لکھی گئی عالم اسلام نی اک انتہائی اہم ہور مشہور روحانی تہ ادبی تصنیف ہے۔ اس نے مصنف مولانا جلال الدین محمد رومی، 13ویں صدی نے بڑے صوفی شاعر اور فلسفی سن۔ ایہہ مثنوی چھ جلداں بچ تقسیم کیتی گئی اے ہور اس بچ مجموعی طور پر تقریباً 25,000 اشعار شامل ہین۔ ڈاکٹر صابر مرزا ہوراں اس نی چھ جلداں نا ترجمہ کری پہاڑی زبان و ادب کی وقار بخشیا اے کیاں کہ پہاڑی زبان و ادب بچ اس توں پہلاں کسے وی اتنی بڑی کتاب نا ترجمہ منظر عام اپر نی آیا۔ ڈاکٹر صابر مرزا ہوراں نی ترجمہ نگاری نے حوالے نال میاں کریم اللہ قریشی کرناہی اپنے اک مقالے بچ اس طرح لکھنے ہین:
”ڈاکٹر صابر مرزا صاحب ہوراں کو اللہ تعالی صبر دا پھل ایہجا دتا جے اوہ اکیڈیمی دے کلچرل آفیسر تھیں ترقی کر کے سپیشل آفیسر برائے کلچرل اکٹیوٹیز یعنی ڈپٹی سیکر یٹری گریڈ دے عہدے تے پہچ کے ریٹائر ہوئے۔ مجلساں، محفلاں ہور بڑیاں بڑیاں کانفرنساں تہ ملکی سطح دیاں مشاعریاں بچ اپنا کلام سنا کے شاباش اکھالی پر ماہڑے خیالے بچ انہاں کو اپنے اس سارے ادبی کارنامے تھیں کئی گنا زیادہ خوشی حضرت مولانا روم دی مثنوی دا پہاڑی ترجمہ کر کے ہوئی ہوسی۔ ڈاکٹر صابر مرزا صاحب دا ایہہ اوہ کارنامہ ہے جیہڑا اُندی مغفرت تہ مرتبے دی بلندی دا باعث بنسی۔ اس کارنامے تے میں راجوری دیاں ساریاں بسنیکاں خاص کر کے مرزا عبدالرشید صاحب ہوراں کو مبارک دیندا ہاں تہ ڈاکٹر صابر مرزا ہوراں واسطے اس تھیں بدھ کے ماہڑے کول شاباش آکھے واسطے ہور کوئی لفظ نیہہ جے ”تۂن مائے جنّے دیئے”۔
(استا ادب، ڈاکٹر صابر مرزا نمبر ، ص: 30)
ڈاکٹر صابر مرزا ہوراں نی خدمات نے پہاڑی زبان و ادب کی اک نئی جہت عطا کیتی اے۔ اوہ اک ایسی شخصیت ہین جنہاں پہاڑی زبان بچ ترجمہ نگاری نے فن کی نئی بلندیاں تک پہنچایا اے۔ ڈاکٹر صابر مرزا نی محنت ہور لگن توں ایہہ واضح ہونا ہے کہ ترجمہ نگاری محض اک فن نی بلکہ اک اہم ثقافتی عمل بھی ہے جو مختلف تہذیباں ہور زباناں نے درمیان تعلقات کی مضبوط کرنا اے۔
القصہ مختصر صابر مرزا ہک باکمال ، ممتاز تہ پڑمنّے نے شاعر سن جنہاں نی شاعری بچ ہک اچھی شاعری نے سارے محاسن نظر اچھنے ہین۔ کوئی غیر مناسب لفظ، تشبیہ، استعارہ نا استعمال نظر نی آونا۔ اردو، پہاڑی، گوجری زباناں اُپر انہاں کی عبور حاصل سا۔ جس نا مشاہدہ انہاں نی مختلف اصناف تہ مختلف زباناں نی شاعری پڑھ کے ہونا اے۔ پہاڑی تے گوجری زبان و ادب انہاں نی کاوشاں کی ہمیشہ سراہنہ رہسی۔
| تحریر | ڈاکٹر ساجد منیر، شعبہ گوجری و پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری |