پہاڑی لوک ادب نی تاریخی اہمیت

ادب نی تعریف:

ادب اس تحریری فن کی آکھنے ہین جس بچ بہترین یا چنگے خیالاں، جذباتاں یا احساساتاں کی خوبصورت، مؤثر تہ بہوں چنگے طریقے نال کتابی صورت بچ پیش کیتا جانا اے۔ ادب کی اَس دو زمریاں بچ بنڈی سکنے ہاں (۱) ادب عالیہ (۲) لوک ادب

(۱) ادبِ عالیہ تھیں مراد اوہ ادب اے جیہڑا فن، تخیل، زبان ہور موضوع نے اعتبار نال اعلیٰ معیار نا ہووئے ہور اُس کی پڑھنے سنگ اَساں نا ذہن بیدار ہووے۔

(۲) لوک ادب اُس ادب کی آکھیا جانا اے جیہڑا کسے علاقے، قوم یا برادری نے لوکاں بچ صدیاں توں زبانی یا سینہ بسینہ نسل در نسل ٹُرنا رہنا اے۔ ایہہ ادب کتاباں نا محتاج نیہہ ہونا بلکہ منہ زبانی گیتاں، کہانیاں، کہاوتاں، داستاناں، محاوریاں، پہیلیاں، تہواراں ہور مقامی روایتاں نی شکل بچ لوکاں نی زندگی، تہذیب، ثقافت عقائد اور معاشرتی سوچاں کی بیان کرنا اے۔ سادہ لفظاں بچ اس آکھی سکنے ہاں کہ لوک ادب اوہ ادب اے جیہڑا سینہ بسینہ اساں نے دادی دادا، نانی نانا نی زبانی قصے کہانیاں نی شکل بچ موجودہ سماج بچ رائج اے۔ لوک ادب یا تے منظوم یعنی شاعری نی شکل بچ اے یا فر نثری قصے کہانیاں نی شکل بچ وی ہوئی سکنا اے۔

پہاڑی لوک ادب نی تاریخی اہمیت :

برصغیر ہندو پاک بچ پہاڑی لوکاں نی تقریباً پنج کروڑ نی آبادی موجود اے جیہڑے تھوڑے تھوڑے لہجیاں نے فرق نال پہاڑی زبان بولنے ہین۔ انہاں مشہور لہجیاں بچ ہندکو، پوٹھوہاری ، میرپوری ہور کاغانی، وغیرہ قابل ذکر ہین۔ لوک ادب ہر معاشرے نی تہذیب نا بنیادی ستون سمجھیا جانا اے۔ پہاڑی لوک ادب برصغیر ہند و پاک نے پہاڑی خطیاں نی صدیاں توں پرانی تہذیب، ثقافت ، معاشرت، ہور کلچر نا زبانی سرمایہ اے۔ ایہہ ادب تحریری شکل تھیں زیادہ حافظے اور روایت نے ذریعے نسل در نسل منتقل ہونا رہیا۔ ایہہ لوکاں نی وراثت بچ ملیا نا ہونا اے۔ اس ادب نی تخلیق واسطے نہ لکھیا پڑھیا ہونا ضروری اے ہور نہ ہی کسے خاص تربیت نی ضرورت ہونی اے۔ اِس نے گیتاں وچ نہ تے کسے ردیف قافیہ نی ضرورت اے ہور نہ کسے خاص طرز یا قواعد کی مد نظر رکھنا ضروری ہونا اے شاید ایہی وجہ ہے کہ دنیا نی پسماندہ تھیں پسماندہ زبان بچ وی لوک ادب نا ذخیرہ موجود اے جس کی لوک سینہ بہ سینہ نسل در نسل ٹورنے رہنے ہین۔پہاڑی زبان نا لوک ادب اس نے بولن والیاں نے تاریخی پس منظر نی عکاسی کرنا ہے۔ لوک ادب نی مدد نال اساں نی قوم نے ماضی نے بارے وچ کافی کجھ معلومات حاصل ہوئی سکنی اے۔

پہاڑی لوک ادب پہانویں نویں زمانے نے اتار چڑھاؤ نا شکار ہونا رہیا پر لوک ادب نا سرمایہ اتنا وسیع ہے کہ نظم و نثر نی شکل وچ ایہہ سرمایہ ہر جگہ موجود اے جس کی اکٹھا کرنا وقت نی لوڑ اے۔ ایہہ لوک ادب لوکاں نے دکھ سکھ، پیار محبت ، رہن سہن تہ رسم و رواج نی دلچسپ کہانی اے۔

پہاڑی لوک ادب بچ رائج صنفاں:

اِس لوک ادب کی دو حصیاں بچ تقسیم کیتا جا سکنا اے۔ پہلے حصے بچ پرانے زمانے نے راجیاں رانیاں تے انہاں نے درباریاں نے قصیاں توں علاو جنّاں پہوتاں نے قصے کہانیاں شامل ہین، اس حصے کی نثری لوک ادب آکھنے ہین۔ دوّا حصہ جس بچ لوک گیت، لوک بار، ہجو ، اکھان ، بجھارتاں ، ضرب الامثال تہ کہاوتاں وغیرہ لبنے ہین ، اس حصے کی شعری لوک ادب آکھنے ہین۔ کجھ مخصوص لوک کہانیاں بچ : کچی یاری ، پُھلاں دی بارش، لالچ بری دنیا، گل یاد اے، ماڑے کولوں پُچھ ، مکو وی شک آسا، توڑی عمر کہہ اے، مٹی دیاں ٹیریاں، نخرا کھوتی دا، لال بادشاہ، لکڑ ہارا، گنجا، نیلی ڈاب وغیرہ قابل ذکر ہین۔ اسے طراں کجھ مخصوص لوک گیتاں بچ: چن، قینچی، ماہیا، کُکّو، بیساکھی، ٹہول، بابل نے گیت وغیرہ قابل ذکر ہین۔ لوک گیت، لوک کہانیاں، بجھارتاں ، ٹپے، اکھان، چٹکلے تے ضرب المثل وغیرہ لوک ادب نے اعتبار نال ایہجے خزانے ہین جیہڑے اساں نی زبان کی ترقی پذیر زباناں نی صف وچ کھڑا کرنے ہین۔

پہاڑی قوم چونکہ بڑی بہادر تہ خوش مزاج قوم اے۔ ایہہ لوک جس ویلے کسے خاص محفل بچ رل مل کے بیٹھنے ہین ایک دوّے نال شغل میلہ کرنے ہین۔ اسے شغل میلے نے دوران پرانیاں کہانیاں وی ایک دوے کی سنانے ہین۔ انہاں کہانیاں وچ ایک خاص قسم نا تاثر ہونا اے ہور خاص طور اُپر نکّے بچیاں نی تربیت واسطے انہاں کہانیاں وچ بہوں چنگا سبق ہونا اے۔ ایہہ کہانیاں دادی دادا، نانی نانا ہور کہر نے کسے بڑے بڈیرے نی زبان تھیں سننا بہوں چنگا لگنا اے۔ رات سینے والے اکثر بچے کہانی سننے نے شوقین ہونے ہین تہ کہیں واری کہانی سننے سننے بچے ڈھونگی نیند ر وی سو جانے ہین۔

پہاڑی زبان بچ لوک کہانیاں کی تحریری شکل بچ آننے نا کم 1978 ء تھیں بعد ہی شروع ہویا جس ویلے جموں کشمیر نی کلچرل اکیڈمی بچ پہاڑی نا شعبہ قائم ہویا۔ اس ویلے توڑی تقریباً 32 جلداں لوک کہانیاں چھپ کے منظر عام اُپر آ چکیاں ہین۔ ایہجاں وی بکھ بکھ علاقیاں بچ معروف لوک کہانیاں نی پرکھ پرچول کرنا پیسی تاں جل کے ایہہ شاندار وراثت پہاڑی زبان و ادب نی چہولی وچ اضافہ کرسی۔

پہاڑی لوک ادب بچ لوک گیتاں نا وی اہم رول اے۔ لوک گیت لوکاں نے دلااں نیاں آوازاں ہونیاں ہین۔ ایہہ گیت کُس لکھے، کدوں لکھے ،یا منہ زبانی منظر عام اُپر آئے اس نا پتہ نیہہ۔ ایہہ گیت لوکاں نیاں خوشیاں، غماں، دکھاں، تکلیفاں تے پیار محبت، عشق و عاشقی وغیرہ نا بیان ہونے ہین۔ کلچرل اکیڈمی نے شعبہ پہاڑی تھیں اس ویلے تکر تقریباً 32 جلداں لوک گیتاں کی وی کتابی شکل دتی گئی اے جیڑا واقعی پہاڑی زبان و ادب نا اک قیمتی اثاثہ اے۔

پہاڑی لوک ادب کی فروغ دینے والیاں بچ : حضرت میاں محمد بخش رحمت اللہ علیہ، سائیں فکر دین، زمان چن ، سائیں قادر بخش، پیر محمد شاہ، سید حیدر شاہ، سید حاکم شاہ قمر، برکت شاہ وغیرہ کی بلند وقار حاصل اے۔ انہاں شاعراں نا بیشتر کلام شعری نوعیت وچ اعلی معیار نا اے جس اُپر پہاڑی ادب نے رہبراں نی تحقیق جاری اے۔ انہاں تھیں علاوہ بشارت علی راز، گلاب دین جزا، قیوم شال ساحل، بشارت انقلابی، گلچرن سنگھ گلشن، محمد بشیر شاد، سید اکبر شاہ غمگین، ظفر اقبال منہاس، نور محمد نور، لعل دین مظلوم، عزیز ملدیال، بشارت حسین بشارت، حسام الدین بیتاب، پردیپ کھنا، خورشید بسمل، شاہباز رجوروی، فدا راجوروی، ڈاکٹر صابر مرزا، فاروق انوار مرزا، یوسف نسیم لاروی، رشید قمر ، آزاد احمد آزاد وغیرہ اوہ لکھاری ہین جنہاں لوک ادب نی آبیاری کیتی اے تہ بکھ بکھ لوک کہانیاں، لوک گیتاں نال پہاڑی ادب نی چہولی پہری ہے۔

تحریر:

ڈاکٹر ساجد منیر استاذ، شعبۂ پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری