Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
گیت شاعری نی اک خاص قسم اے جس بچ جذبات، احساسات، محبت، حسن، فطرت ہور زندگی نے بکھ بکھ پہلواں کی خوبصورت انداز بچ پیش کیتا جانا اے۔ ایہہ ہک جذباتی صنف ہونی اے جس وچ نہ تہ بحراں نی کوئی قید ہونی اے ہور نہ ہی زبان نی سلاست نی لوڑ پینی اے۔ انسان جیہڑا کُجھ محسوس کرنا اے اس نا اظہار بغیر کسے جھجھک تھیں کری شوڑنا اے۔ گیت نا ڈھونگا تعلق موسیقی نال ہونا اے۔ ایہی وجہ اے کہ اس بچ ”سُر“ تہ ”تال“ نا خاص خیال رکھیا جانا اے۔ گیت تھیں مراد سرور تہ نغمہ وغیرہ وی ہین۔ ایہی وجہ کہ گیت کی گانے آلی صنف سمجھیا جانا اے۔ اصل بچ گیت اوہ صنف اے جس بچ عورت ہجر تہ درد کی پرونی اے یا فراق زدہ عورت اپنی جدائی نی کیفیت اپنے دلی جذبیاں نال بیان کرنی اے۔
گیت اک پرانی صنف اے۔ اس نا وجود انسان نے وحشی دور وچ وی سا۔ اک روایت نے مطابق سرکار دو عالم صلی اللہ علیہ وسلم جس ویلے مدینے پاک بچ آیے اُس ویلے مدینے پاک نیاں بچیاں دف بجائی نبی کریم ﷺ نی خوشی بچ گیت گائے سن۔ بعد بچ موسماں ، سوہنے منظراں تہ خوشی غمی نے موقعاں اُپر گیت گائے جانے رے۔
گیت دنیا نی تقریباً ہر زبان وچ لبنے ہین ہور ہر زبان و ادب بچ اس صنف اپر تنقیدی تہ تحقیقی کم وی ہویا اے۔ جتھے توڑی پہاڑی بچ گیتاں نا تعلق اے اس زبان بچ گیتاں نا بہوں سارا ذخیرہ اکٹھا ہویا اے۔ جیہڑے پہاڑی سماج نے بکھ بکھ موقعاں اُپر گائے جانے ہین۔ اس گل بچ وی کوئے شک نیہہ کہ پہاڑی گیت اساں نے پرانے بزرگاں نے ذریعے سینہ بسینہ ہور پیڑھی در پیڑھی اگے ٹرنے رہے ہور اج اساں تکر پہنچے ہین۔ پہاڑی نے چند مشہور گیتاں وچ ”ٹہول“ ، شپہیا، قینچی، چن، ماہیا، ککو، واراں، بولی، لوری، وغیرہ شامل ہین۔ انہاں ساریاں گیتاں نے ذریعے پہاڑی لوکاں نی زندگی نے مسائل، معاشرے نی خستہ حالت ، تقسیم ہند نے واقعات ، ہجر تہ فراق نے مسائل، حادثیاں نی تصویر کشی ہونی اے۔
جدید پہاڑی گیتاں نی شروعات 70 نی دہائی توں بعد ہونی اے۔ اس تھیں پہلاں پہاڑی زبان بچ بکھ بکھ گیت سینہ بسینہ ٹرنے رہے ہور لوک گیتاں نی شکل بچ موجود سن۔ کلچرل اکیڈمی بچ پہاڑی شعبہ کھلنے تھیں بعد کجھ پہاڑی لکھاریاں اس صنف کی فروغ دینے واسطے بہوں سارے نویں گیت وی لکھے ہور پرانے لوک گیتاں کی وی کتابی صورت وچ شائع کیتا۔ میاں کریم اللہ قریشی ہور جدید پہاڑی زبان و ادب نے صف اول نے شاعر ہین۔ انہاں شاعری نی دوّیاں صنفاں نے نال نال پہاڑی گیتاں بچ وی کامیاب طبع آزمائی کیتی اے۔ انہاں نے شعری مجموعے ”پیٖنگ“ بچ بہت سارے پہاڑی گیت لبنے ہین جیہڑے اج وی لوکاں کی منہ زبانی یاد ہین۔ مثلاً ایہہ ہک مشہور گیت پہاڑی لوکاں نے شادی بیاہ نے موقعے اُپر خاص طور ور بولیا جانا اے جس نے لکھنے آلے میاں کریم اللہ قریشی ہور ہین۔
| نکّی نکّی لوئی توں بول کاگا تلاں داہروں آوے ماہڑا ٹہول راجا |
شہباز راجوروی ہور خطۂ پیر پنجال بچ گیت نگاری نا ہک بڑا ناں اے۔ انہاں نے شعری مجموعے ”خاب سولّے“ بچ بہترین پہاڑی گیت لبنے ہین۔ انہاں نے گیتاں بچ اساہڑے سماج نے بکھ بکھ موسماں نی عکاسی لبنی اے۔ موسم بہار نے تعلق نال انہاں نے گیت نا ہک شعر ملاحظہ کرو:
| فِر آسی پھگن بہار کونجاں مُڑ آسن فِر پھلن گے گلزار کونجاں مُڑ آسن |
ڈاکٹر فاروق انوار مرزا ہوراں وی پہاڑی بچ بہوں چنگے گیت لکھے ہین جنہاں نے ذریعے پہاڑی لوکاں نی تہذیب تہ ثقافت نی ترجمانی بہترین انداز نال ہوئی اے۔ انہاں نے گیتاں وچ موسیقیت تہ آہنگ نا بہترین امتزاج لبنا اے۔ اک مثال دکھو:
| محبت نی کسوٹی پر تُگی میں ازماساں گا ایہہ ماہڑا فرض اے سجنی میں اِس کی نبھاساں گا خزاں لکھ وار آوے ایہہ تواہڑے نال وعدہ اے تواہڑی میٖنڈھیاں بچ اک تازہ پُھل سجاساں گا محبت نی کسوٹی پر تُگی میں ازماساں گا |
| توں پکھروں بن کدے بہکاں نے بچ اک بار آ جاویں دِلے نی پیٖڑ کی مجھن لئی دلدار آ جاویں پہاویں توں کونج ہیں پر چھوڑ کے توں ڈار آ جاویں ملم سڑنے دلے پُر تیرے ہتھوں ای لواساں گا محبت نی کسوٹی پر تُگی میں ازماساں گا |
فاروق انوار مرزا ہوراں نے بہوں سارے گیتاں کی سید محمد اقبال ملنگامی ہوراں گایا وی اے جنہاں کی ریڈیو تہ مبائلاں نے ذریعے بہوں سارے لوکاں سنیا اے۔
انہاں تھیں علاوہ رشید قمر درہالوی ہوراں وی پہاڑی زبان بچ بہوں سارے گیت لکھے ہین۔ انہاں نے گیتاں وچ جذبات نی سچائی، موسماں نے مزاج، تہ درد نا احساس لبنا اے۔ مثال دکھو۔
| بس اک وار ملیاں فر پے گئے عمر بچھوڑے کنڈے دریاواں نے رب دور تکر نہ جوڑے چٹّے گورے ہَتھ ماہی مہندی سُچیاں آساں لاواں ڈیٖکاں ملن نیاں کچ لال بنگاں چھنکاواں ڈک ڈک یاداں کی ماہی چھلکن نین کٹورے بس اک وار ملیاں فر پے گئے عمر بچھوڑے |
| بے سُد ریجھاں بچ اساں گز گز بال بدھائے دُدھ دریا تہو کے نویں ریشم ہار سکائے شاماں ترس گیاں کر کنگیاں ٹہلّے نہ چھوڑے بس اک وار ملیاں فر پے گئے عمر بچھوڑے |
انہاں نے اک اور گیت نا ایہہ بند تکو:
| چن تُگی ڈیٖکنا ، ایہہ تارے تُگی ڈیٖکنے پُھلی نی رویل نے کیارے تُگی ڈیٖکنے آساں پہری شام ریٖجھاں پالی پالی رکھیاں چپہ چپہ راہے بچ اکھیں بالی رکھیاں چاہتاں نی لوۂ نے منارے تُگی ڈیٖکنے چن تُگی ڈیٖکنا ، ایہہ تارے تُگی ڈیٖکنے |
اسے طراں پرویز ملک ہوراں وی پہاڑی گیتاں نے ذریعے وطن نی محبت، آپسی پائی جارگی نا سبق دتا اے۔ مثال ملاحظہ کرو:
| آئی بہار تے پُھل پُھلے نے کجھ پیلے کجھ لال آہ پردیسیا وے بُٹھیاں برفاں گئیاں ٹھنڈاں ہوئے سبز پنجال آہ پردیسیا وے |
| ہریاں بریاں شاخاں پھلیاں سۂیاں اُٹھ ٹوکاں ول چلیاں میں پردیسن لوڑ تڑی بچ چہانی خاک تے در در رلی آں اکھیاں اتھروں، ہونٹاں پھولی کھلے میرے بال آہ پردیسیا وے |
انہاں تھیں علاوہ ڈاکٹر صابر مرزا ، نثار راہی، شیخ آزاد احمد آزاد ، ڈاکٹر جہانگیر دانش ، شیخ ظہور ، راشد عباسی، میر غلام حیدر ندیم، پرویز مانوس، محمد عظیم خان، امتیاز نسیم ہاشمی، محمد سرور ریحان، سید اقبال ملنگامی ، تنویر اقبال ملک، مجروح ملنگامی، محمد مقبول ساحل، محمد منشاہ خاکی، عارف اقبال عارف، عبدالمجید حسرت، ملک شفیق عارش، نعیم کرناہی، گلشرن سنگھ گلشن، اچھوپال سنگھ، عبدالواحید منہاس ، محمد رفیق خان رفیق، ذاکر شبنم لون، حاجی علی شیر بشر، ماسٹر عبدالغنی پھلنی وغیرہ پہاڑی زبان و ادب کی بہوں خوبصورت تہ معیاری گیتاں نا سرمایہ عطا کیتا اے۔ انہاں ساریاں لکھاریاں نے گیت اساہڑے سماج ، تہذیب، کلچر ، ثقافت، رہن سہن، تہ کھان پین وغیرہ نی بہترین عکاسی کرنے ہین۔ انہاں لکھاریاں وچوں کجھ لکھاری ایہجے وی ہین جیہڑے اپنے گیتاں کی ہور پہاڑی نے مشہور گیتاں کی خوبصورت تہ ترنم بھری آواز وچ گائی تہ سامعین کولوں داد حاصل کرنے ہین۔ اس ساری صورتحال تھیں اندازہ لائی جا سکنا اے کہ پہاڑی ادب وچ گیت نی صنف اُپر بہترین کم ہو رہیا اے ہور آنے آلی وقت بچ وی نویں نویں لکھاری اس صنف کی فروغ دینے رہسن۔
| تحریر | ڈاکٹر ساجد منیر، شعبۂ پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری جموں و کشمیر |