Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
ناول اطالوی زبان نے لفظ ”ناویلا“ تھیں نکلیا اے جس نے معنی ہین نیا، عجیب، ان کھا تہ مختلف وغیرہ۔ ادب نی اصطلاح بچ ناول اس نثری قصے کی آکھیا جانا اے جس بچ کسے خاص نقطۂ نظر نے تحت انسانی زندگی نے حالات ، حقیقی واقعات ہور معاملات کی فنی ترتیب تہ تسلسل نے نال پیش کیتا جانا اے۔ یعنی ناول بچ انسانی زندگی نے حالات نی تصویر پیش کیتی جانی اے ہور پیدائش تھیں موت تکر نے حالات و واقعات اس طراں پیش کیتے جانے ہین کہ پڑھنے آلے کی اس بچ اپنی زندگی نظر اچھنی شروع ہوئی جانی اے۔ مختصر ایہہ کہ ناول اوہ نثری قصہ اے جس بچ انسانی زندگی نی تصویر ہوبہو پیش کیتی جانی اے۔ فنی اعتبار نال ہک مکمل ناول بچ چھ اجزائے ترکیبی نا ہونا لازمی اے، جنہاں بچ پلاٹ، قصہ، کردار، مکالمہ نگاری، منظر کشی ہور نقطۂ نظر اچھنے ہین۔
پہاڑی ناول نگاری نے بارے گل کراں تے ایہہ واضح ہونا اے کہ اس صنف بچ وی پہاڑی لکھاری نیہہ ہین۔ حالانکہ اس صنف بچ تسلی بخش کم نیہہ ہویا لیکن جہیڑا کجھ وی ہویا اے اس کی پزیرائی ضرور حاصل ہوئی اے۔ پہاڑی ناول نے ثبوت 70 نی دہائی تھیں لبنے شروع ہوئی جانے ہین۔ کیاں کہ کلچرل اکیڈمی نے وجود تھیں پہلاں ”پہاڑی کلچرل کلب“ نی بدولت اس صنف نے بارے کافی معلومات پہاڑی زبان نے لکھاریاں کی حاصل ہوئی گئی سی۔ لیکن باضابطہ طور ور ناول لکھنے ناکم 1978 بچ کلچرل اکیڈمی بچ پہاڑی شعبہ قائم ہونے تھیں بعد شروع ہویا۔
پہاڑی زبان و ادب نا پہلا باضابطہ ناول جہڑا کتابی شکل بچ دستیاب اے اوہ ”چٹی چادر بیار نی“ اے، جیہڑا لگ بھگ 1980ء نے آس پاس زینت فردوس زینت ہوراں تخلیق کیتا اے۔اس گل بچ شک نیہہ کہ اس ناول کی اوہ مقبولیت حاصل نیہہ ہوئی جس نا ایہہ حقدار سی۔ اس نی بڑی وجہ ایہہ اے کہ ناول نگار اس بچ مشکل زبان استعمال کیتی اے تہ نال ہی پہاڑی لہجے نا وی کوئے خاص خیال نیہہ رکھیا۔ لیکن انہاں کمیاں پیشیاں نے باوجود سب تھیں بڑی گل ایہہ اے زینت فردوس ہوراں پہاڑی ناول نی بنیاد رکھی ہور نویں نویں نکھاریاں واسطے اک راہ قائم کیتی۔ جس اُپر ٹُر کے اج کئی لکھاری اِس صنف کی فروغ دے رہے ہین۔
1980 تھیں 90 نی دہائی توڑی پوری ریاست بچ تہ خاص کر خطہ پیر پنچال بچ کشیدگی تے ملی ٹنسی نے کارن بہت کہٹ ادب تخلیق ہویا۔ 90 نی دہائی نے دوران پہاڑی زبان نا اک ہور ناول شائع ہویا جس کا عنوان “میلاں آسمان ” اے، جیہڑا علی عدالت ہوراں لندن توں شائع کیتا۔ بنیادی طور ور ایہہ ناول لندن بچ پہاڑی تہذیب و ثقافت نے مسائل نی عکاسی کرنا اے۔ فنی تہ تکنیکی لحاظ نال ”میلا آسمان“ ہک مکمل تے کامیاب ناول اے جسنا پلاٹ کافی حد توڑی مضبوط نظر اچھنا اے۔
ناول ”میلا آسمان“ تھیں بعد پہاڑی زبان نے لکھاری اس صنف بچ کُھل کے حصہ لین گئے ہور کئی ناول ذاتی طور اُپر تخلیق کیتے۔ نال ہی دیگر ادبی زباناں نے شاہکار تے بڑے ناول اس زبان بچ ترجمہ وی کیتے۔
پہاڑی زبان نے جیہڑے ناول اس ویلے توڑی منظر عام اُپر آ چکے ہین انہاں بچ پرویز مانوس نے ترے ناول “تتی چھاں“ ، ”فریاد“ تہ ”قبیلہ“ کافی اہم ہین۔ اس تھیں علاوہ سید جاوید حقانی نا ناول “کھیڈاں تقدیر نیاں” ، مالک رام آنند نا ”سراں نی تہیی“ ، لعل دین مظلوم نا ”پہیتو“ کافی مشہور تہ اہم ناول ہین۔ مالک رام آنند نا ناول ”سراں نی تہیی” کافی ضخیم تہ اہم ناول سا، مصنف نے پورا مسودہ تیار کری کلچرل اکیڈمی سرینگر نے شعبہ پہاڑی بچ پہنچایا سا کہ 2014 نے سیلاب نی نظر ہوئی گیا ہور پہاڑی ادب اک ضخیم ناول تھیں محروم ہو گیا۔
پہاڑی زبان و ادب کی فروع دینے بچ لکیر پار نے لوکاں تہ لکھاریاں نا وی اہم رول رہیا۔ کیاں کہ اس زبان نی تقریباً 60 فی صد آبادی مقبوضہ کشمیر، ہزارا، کوٹلی، میرپور، مظفر آباد، نیلم وادی وغیرہ علاقیاں بچ آباد اے جیہڑی اس زبان کی فروع دینے بچ ہر ویلے کوشاں اے۔ اتھے نے لکھاریاں تقریباً ہر اک صنف کی فروغ دتا اے۔ دیگر ادبی صنفاں نی طراں پہاڑی ناول بچ وی کافی اہم کم کیتا اے۔ اس ویلے توڑی جیہڑے ناول منظر عام اپر آئے ہین انہاں بچ سید ماجد شاہ نا ”درّ شاہی“ ، پروفیسر یحییٰ خالد نا ”گلیاں تہ درندے”، آفتاب اقبال بانو نا ”پتھرا دا جگرا“ ، ظفر نوید جانی نا ”دو اتھروں“، صادق صبا نا ”کھلی اکھیاں دا خاب“ ، سلمان حیدر نا ”نکی جئی دنیا“، نظیر بھٹی نا ”شام الم“ ہور سید حفیظ اللہ گیلانی نا ”نت کرلاوے کونج“ وغیرہ ناول شائع ہوکے منظر عام اُپر آچکے ہین۔
ایہہ سارے ناول چاہے خطہ پیر پنچال تھیں لکھے گئے ہون یا فر سرحد پار تھیں وجود بچ آئے ہون، پہاڑی زبان وادب نا بیش قیمتی ذخیرہ ہین۔ انہاں ناولاں بچ پہاڑی تہذیب و ثقافت ، رہن سہن ، خطے نی لاچار تے غریب قوم نے دکھ درد، دو ملکاں نی طرفوں سرحد اپر کشیدگی، افراتفری ، مقامی لوکاں اُپر ظلم و ستم نے واقعات نا حقیقی نقشہ پیش کیتا اے۔
پہاڑی ناول نگاراں اچھے ناول تخلیق کرنے نال نال دویاں ادبی زباناں نے مشہور تہ شاہکار ناولاں نے ترجمے وی کیتے ہین۔ چہرے پہاڑی زبان و ادب بچ اضافے نا کم کرنے ہین۔ انہاں ترجمہ شدہ تے بہترین ناولاں بچ ”شکست“ ہور ”مٹی کے صنم“ جیہڑے کرشن چندر نے دو شاہکار ناول ہین، پہاڑی زبان بچ انہاں نا ترجمہ بالترتیب محمد شفیع میر ہور خوش دیو مینی ہوراں کیتا اے۔ ”میدان عمل “ اردو بچ پریم چند نا مشہور ناول اے جس نا پہاڑی ترجمہ محمد شفیع خان ہوراں کیتا اے۔ اس نے نال نال وید راہی ہوراں نے اردو ناول ”لل دید“ نا پہاڑی ترجمہ ظفر اقبال منہاس ہوراں کیتا اے۔ اردو تھیں علاوہ انگریزی تہ بنگالی زبان تھیں وی کجھ ناول پہاڑی زبان بچ ترجمہ کیتے گئے ہین جنہاں بچ ابو الکلام آزاد ہوراں نے ناول ”ignited Mind “ نا پہاڑی ترجمہ نثار راہی ہوراں کیتا اے۔ بنگالی بچ سرت چندر چٹرجی نے دو ناول ”سری کانت“ ہور ”دیو داس“ نے پہاڑی ترجمے بالترتیب شفیع ظہور الدین ہور شیخ آزاد آزاد ہوراں کیتے ہین۔
مندرجہ بالا ناول پہاڑی زبان و ادب نے قاری بڑے شوق و ذوق نال پڑھ رہے ہین۔ پہاڑی زبان و ادب نی نویں نسل وی صنف ناول بچ اپنے فرائض انجام دے رہی اے۔ حالیہ دناں بچ ۔۔۔۔۔۔۔۔ہوراں نا ناول۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔وی منظر عام اُپر آ کے داد تحسین حاصل کر چکیا اے۔ مختصراً اس آکھی سکنے ہاں کہ پہاڑی زبان جیہڑی خطہ پیر پنجال نے نال نال سرحد پار توڑی بولی جانی اے اس بچ پہاڑی زبان نے لکھاری ناول نگاری نی صنف کی وی کافی فروغ دے رہے ہین۔ امید کیتی جا سکنی اے کہ پہاڑی ناول نگاری نا ایہہ سلسلہ ہمیشہ جاری و ساری رہسی اور اس نا مستقبل روشن ہوسی۔
| تحریر | ڈاکٹر ساجد منیر ، شعبۂ گوجری و پہاڑی بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری |