Back to: پہاڑی زبان و ادب کے نوٹس
پہاڑی قبیلے تھیں مراد پہاڑی علاقے بچ بسن آلے لوک نیہ بلکہ پہاڑی اوہ لوک ہین جنہاں نی زبان پہاڑی اے۔ اس قوم نی اپنی بکھ تہزیب تہ تمدن، رہن سہن تہ زندگی گزارنے نے طور طریقے ہین۔ اس قوم نی سب تھیں خاص شناخت ایہہ اے کہ ایہہ پہاڑی زبان بولنے ہین، نہ کہ ہر اوہ بندہ جہیڑا پہاڑی علاقے بچ رہنا اے اوہ پہاڑی اے۔ اس قوم نی شناخت وی اسے طراں اے جس طرح گوجری بولن آلیاں لوکاں کی گجر آکھیا جانا اے تہ کشمیری بولن آلیاں کی کشمیری آکھیا جانا اے۔
پہاڑی قوم نی تاریخ کافی پرانی اے۔ کئی مؤرخین نے مطابق آریا لوک جہیڑے وسط ایشیا توں ہجرت کری دے برصغیر بچ آئے، ایہہ لوک ایران، افغانستان، سندھ ہور پنجاب توں ہونے ہوئے مشرقی ہندوستان بچ جتھیاں تہ قافلیاں نی شکل بچ آئے۔ پہاڑی زبان آریاں نی انہاں قبیلیاں نی زبان اے جہیڑے اپنے اصلی وطن مشرقی یورپ توں ہجرت کری دے مشرقی ایران بچ بسے، فر اتھوں افغانستان تہ پاکستان نے رستے ہندوستان نے دوئیاں حصیاں بچ وی آباد ہونے گئے۔
تاریخ داناں پہاڑی قوم نا ناطہ چندر گپت موریا بادشاہ تہ اس نے خاندان نال جوڑیا نا اے۔ ایہ سچ اے کہ پہاڑی قوم کافی طول وعرض بچ پھیلی نی سی۔ اس نی ابتدائی آبادی ضلع کہندار ، نیپال،گڈھوال، اُتراکھنڈ، پنجاب، ملتان، ہماچل ہور جموں کشمیر آر پار توڑی خاصی تعداد بچ اَج وی موجود اے۔ پہاڑی زبان صدیاں پرانی زبان اے۔ ایہہ زبان بولنے آلے لوک جموں کشمیر بچ راجوری ، پونچھ، مینڈھر، اُڑی، کرناہ، بارہمولہ ، کپواڑہ، اننت ناگ، گاندربل وغیرہ بچ موجود ہین۔ اس تھیں علاوہ اگر اس ایل۔او۔سی نے اُس پار نی گل کراں تہ اک بڑی تعداد بچ پہاڑی قوم نیلم، مری ، مظفرآباد، کوٹلی، باغ، ہزارہ وغیرہ علاقیاں بچ آباد اے۔
پہاڑی قوم نی تاریخ کافی قدیم اے۔ پہاڑی قوم نا تاریخی پچھوکڑ “کھکھ ” یا “کھاشہ” قبائل نال ملنا اے۔ پہاڑی زبان نے اک مشہور محقق نظیر احمد مسعودی ہوراں” شمس بری “بچ اپنے اک مضمون “وادی کی پہاڑی بستیاں” بچ موتی لال ساقی نے تحقیقی کم نا حوالہ دینے لکھیا اے کہ پہاڑی قبائل نا بنیادی تعلق “کشاں” یا “اخشاں” قبائل نال اے۔ ” راج ترنگنی” بچ کئی جگہ راجہ پوری یعنی راجوری نے کئی راجیاں کی “کھاشہ” قبائل نے حکمران لکھیا اے۔ ہور کئی تاریخی کتاباں توں وی پتہ چلنا اے کہ وادی جہلم نے پورے علاقے بچ “کھاشہ” قوم آباد سی، جہیڑی اج وی آباد اے ہور اوہ زبان ہندکو ، پوٹھاری، پنجابی تہ پہاڑی بولنے ہین۔
تاریخ داناں نے اس قبیلے نا ناطہ تری چوتھی صدی نال جوڑیا نا اے۔ جموں کشمیر نی تاریخ موریہ خاندان توں شروع ہونی اے جس نے پیروکار بدھ مت نے بانی یا گورو راجہ اشوک سن۔ جس نی حکومت وسط ایشیا توڑی پھیلی نی سی۔ راجہ اشوک علم و ادب نے ناں نال اک طاقتور ہور سنجیدہ بادشاہ وی سی۔ راجہ اشوک نے دور بچ اس قوم نے بہوں ترقی کیتی ہور اس دور کی پہاڑی قوم نا سنہری دور آکھیا جانا اے، کیاں کہ اس دور بچ پہاڑی زبان بچ بہوں سارا ادب تحلیق ہویا۔ راجہ اشوک نے اس دور بچ مقامی لوکاں نی حفاظت ہور ترقی تہ ترویج واسطے بڑے تاریخی کم کیتے ہین ، شاردہ پیٹھ اس سلسلے نی اک مثال اے۔ پہاڑی نا تاریخی رسم الخط “شاردہ لپی” وی اتھے ہی وجود بچ آیا سی جس کی اک لمبے عرصے توڑی پہاڑی قوم اپنی زبان تہ تہذیب نی ترقی واسطے برتنی رہیی۔ اس واسطے پہاڑی قوم نی جس ویلے وی تاریخ لکھی جاسی تہ شاردہ پیٹھ نے ذکر توں بغیر اوہ بے مقصد ہوسی۔
مشہور تاریخ دان بین(Bene) نے پیر پنچالہ نی جنوبی ترائیاں (اوہ زمین جہیڑی کسے دریا یا کسّی وغیرہ نے کول اے) تھیں کِہن کے ہماچل پردیش نے اُرلیاں علاقیاں تھیں ہونیاں ہوئیں گڑھوال تہ نیپال تکر نے پہاڑی خطے بچ آباد قوم کی پہاڑی قوم قرار دتا نا اے”
(استا ادب ،جلد 38،صفہ:208)
ایہ دور دراز تہ پہاڑاں بچ رہن آلی قبائلی قوم بڑی جفاکش ، دلیر تہ بہادر اے جس نی کوئی مثال نیہ دتی جائی سکنی۔ اس قوم نے صدیاں گزر جانے تھیں بعد وی اپنے رسم و رواج، زبان و بیان تہ تہذیب و ثقافت کی سمبھالی تہ رکھیا اے۔ پہاڑی قوم نی طرز معاشرت بچ عجیب رنگا رنگی، تنوّع تہ انوکھا پن لبھنا اے جس بچ کشش وی اے خوبصورتی تہ تجسّس وی اے۔ جس کی دیکھی دے اس قوم بچ ابتدائی فطری شکل نظر اچھنی اے۔
اُردو نے مشہور ادیب اشفاق احمد اس قبائلی قوم نا نک نقشہ اس طراں بیان کرنے ہین: “ایہ لوک پتھر یا دھات نے زمانے تھیں زرا بعد نے ہین، ایہ لوک میدانی علاقے بچ بُود و باش اختیار کرنے نے بجائے بلند وبالا پہاڑاں، چوٹیاں تہ گھنے جنگلاں بچ رہنا زیادہ پسند کرنے ہین۔ زیادہ بلند وبالا علاقیاں بچ رہنے نی ایہہ وجہ وی اے کہ ایہہ لوک مال مویشی بڑی محبت تہ شوق نال پالنے ہین تہ ایسیاں جگاں انہاں نے مال مویشیاں واسطے چراگاہ نا کم کرنیاں ہین”.
( پہاڑی ادبیات ،صفہ: 66)
گرمیاں نے موسم بچ ایہ قوم میدانی علاقیاں توں نکل کے پہاڑاں تہ ماہلاں اُپر چلی جانی اے جتھے انہاں نیاں بہکاں تہ ٹوہکاں ہونیاں ہین۔
ذریں علاقیاں تھیں بالائی علاقیاں نا سفر کری تہ جس ویلے ایہہ لوک اپنیاں بہکاں بچ پہج جانے ہین، اُتھے نے خوشگوار ماحول، سر سبز تہ شاداب فضا، صاف و شفاف پانی، خوبصورت تہ برف توں لت پت جنگل تہ ہر طرف نی ہریالی بچ اک الگ سکون محسوس کرنے ہین۔ ایہہ لوک ایسی جگہ بچ اپنا وقت گزارنے ہین جھتے کوئی شہری زندگی نا شور وغل نیہہ ہونا۔ بجلی نے پکھیاں نی لوڑ نیہہ پینی یعنی ہنگامہ خیز زندگی نی گِرفت توں نکل کے ایہہ لوک اپنا وقت گزارنے ہین۔
لباس:
بکھرے بکھرے پہاڑی علاقیاں بچ بکھرے بکھرے پہناوے نا رواج اے۔ اَج تھیں چالی پنجاہ سال پہلاں پہاڑی لوک سِدھے سادھے کُھلے ڈُھلے کپڑے لانے سن۔ چِٹی شلوار قمیض یا کُرتہ پاجامہ اُپر واسکٹ یا فر کوٹ لانے سن، اوسط درجے نے لوک شلوار قمیض ہی لانے سن، سردیاں بچ کوٹی یا فر لوئی پلیٹنے سن، پر اج نے پہاڑی قبیلے نے لوک ہر رنگ ہور ہر نسل نا لباس لانے ہین۔ بزرگ لوک شلوار قمیض تہ سِر اُپر پگڑی بننے ہین، جوان خان سوٹ ، پینٹ قمیض تہ خاص موقعے اُپر کُرتہ پاجامہ ہور واسکٹ لانے ہین۔ کالسیریاں رنگین لباس لانا زیادہ پسند کرنیاں ہین، گلے بچ نقلی موتیاں نا ہار، باواں بچ چوڑیاں نے بجائے موٹے موٹے کڑے لانا پسند کرنیاں ہین۔
مکانیت:
مکانیت بچ زمان ومکاں نا خیال رکھیا جانا اے۔ کیّاں کہ پہاڑی قبیلیاں نی زیادہ اکثریت پہاڑی علاقے ور آباد اے۔پہاڑی لوک اہیجیاں مکاناں بچ رہنا پسند کرنے ہین جنہاں بچ ٹھنڈ ہور گرمی دواں نا بندوبست ہووے۔ پہاڑی قبیلے نے مکان انتہائی سادہ ہونے ہین۔ انہاں مکاناں نیاں دیواراں کچی مٹی تہ پتھر نال تیار کیتیاں جانیاں ہین۔ سردیاں بچ برف ہونے نے باوجود وی انہاں مکاناں کی کوئی نقصان نیہہ ہونا۔ اکثر ایہہ مکان ترے حصیاں بچ بنے نے ہونے ہین۔ پہلا حصہ گوہال یا بانڈی ہونی اے جس بچ مال مویشی رکھنے ہین، دوّے حصے بچ اہلِ خانہ رہنے ہین ہور تریے حصے بچ کھانا پکانے تہ کھانے ہین۔ پر اج اگر دیکھیا جائے تہ اس قوم نے لوک وی گراں بچوں نکل کے شہر آلے پاسے آباد ہو رہیے ہین۔ شہر بچ اس طراں نے مکان نیہہ ہونے بلکہ پکے یعنی سیمنٹ نال بنائے نے ہونے ہین، اس طراں انہاں لوکاں نا رہن سہن نا طریقہ وی بدل رہیا اے۔
شادی بیاہ:
پہاڑی قبائل نے لوک شادی بیاہ نیاں رسماں بڑی سنجیدگی نال ادا کرنے ہین۔ شادی توں پہلاں منگنی ( کڑمائی) نی رسم توں لئی تہ رخصتی توڑی نیاں رسماں جس طراں مہندی نی رسم، ہلدی نی رسم، تیل نی رسم، پانی پۂرنے نی رسم وغیرہ بڑے شوق ہور خوشی نال کیتیاں جانیاں ہین۔ کالسیریاں جڑی تہ بکھرے بکھرے موقعیاں اُپر بکھرے بکھرے طرز نے میٹھے ہور رسیلے گیت وی گانیاں ہین۔ مثال نے طور ور گانا بنن نے ویلے نا ایہ گیت اے۔
| گانا بدّھن دے وے بیرا گانا بدّھن دے توہڑے گانے دیاں سو سو لڑیاں گانا بدّھن دے (نمل، راجہ نذر بونیاری، صفہ : 49) |
آج نے اس نویں دور نی گل کراں تہ آج نے پہاڑی لوک اپنے پرانے رسم و رواجاں کی چھوڑی دے زیادہ اہمیت مغربی لوکاں نیاں رسماں کی دینے ہین۔ شادی بیاہ نیاں ایہ رسماں تقریباً اساں نے سماج بچوں ختم ہو رہیاں ہین جس نے واسطے اساں کی سنجیدگی نال سوچنے نی لوڑ اے۔
کھیڈ کود:
پہاڑی قبیلے نے بچے ہر طراں نے کھیڈ کھیلنے ہین۔ مثال نے طور ور چُھپن چھپائی ، رسّہ کشی، بلوری، پنج گیٹی، کھو کھو ، ماہنگہ تاری وغیرہ کھیل کھیلنے ہین۔
خوراک:
پہاڑی لوک خوراک نے معاملے بچ خود کفیل ہونے ہین۔ انہاں کی کھانے پینے نیاں چیزاں واسطے شہر نا سفر نیہ کرنا پینا۔گوشت، دودھ، لسی انہاں کی آرام نال دستیاب ہونی اے۔ مکی نی روٹی، لسی،مکھن تہ چٹنی انہاں نی خاص غذا اے۔ دیسی گھی، لال مرچ تھیں علاؤہ ساگ، گچھی، چٹیال،مرگن، کنڈور وغیرہ دیسی سبزیاں زیادہ پسند کرنے ہین۔ ایہہ لوک اپنے مال مویشی نے دودھ نال کئی ذائقے دار کھانے بنانے وچ وی ماہر ہونے ہین۔ کلاڑی، کچی لسی، دھی کڑی، شاہی پنیر وغیرہ پکوان تیار کرنے ہین۔
پورے برصغیر بچ پہاڑی قوم نی اک الگ تہزیب تہ ثقافت اے جہیڑی اس قوم نے صدیاں توں سمبھالی تہ رکھی اے۔ ایہہ قوم خود انحصار تہ خود اعتماد اے۔ دور دراز تہ قبائلی علاقے بچ حکومتی شفا خانے تہ نیہہ ہونے ہور نہ ہی ایہہ قوم انہاں اُپر یقین رکھنی اے ہر قسم نیاں بیماریاں واسطے جڑی بوٹیاں نا استعمال کرنے ہین۔ ایہہ قوم ہزار میل نا سفر پیدل کرنے نی جُرت رکھنی اے۔ شدت پسندی نے بجائے عاجز اے۔ سیاسی، معاشی تہ تعلیمی پسماندگی ہور بد حالی نے باوجود وی اس قوم نے اپنے تہذیبی تہ ثقافتی ورثے کی سمبھالی تہ رکھیا نا اے جہیڑی اک اچھے قبیلے تہ معاشرے نی پہچان اے۔
مطالعہ شدہ کتاباں:
- 1.نمل،راجہ نزر بونیاری
- 2۔۔۔۔۔۔۔۔پہاڑی ادبیات
- 3۔۔۔۔۔۔۔استا ادب
- 4۔۔۔۔۔۔جموں و کشمیر کے پہاڑی لوگ ،ڈاکٹر ایس پی وید
| تحریر: | حلیمہ تبسم طالبہ: شعبۂ گوجری و پہاڑی، بابا غلام شاہ بادشاہ یونیورسٹی راجوری جموں و کشمیر |